II SAB/Wa 85/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi S. G. na bezczynność Ministra Sprawiedliwości w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 września 2013 r. odrzucił wniesioną przez S. G. skargę. Wnioskiem z dnia 4 października 2013 r. skarżący wystąpił o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W treści formularza wniosku skarżący oświadczył, że w gospodarstwie domowym prowadzonym wspólnie z żoną i pełnoletnim synem dochód miesięczny wynosi 0,00 zł. Podał, że nie posiada żadnego źródła dochodu od dnia 1 czerwca 1998 r., natomiast żona i syn są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Wedle oświadczenia, rodzina skarżącego nie posiada żadnych oszczędności, nie posiada nieruchomości ani innego majątku. Jednocześnie skarżący wskazał, że nie płaci opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, a wskutek prowadzonego postępowania egzekucyjnego został wpisany do Krajowego Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Do wniosku nie zostały dołączone jakiekolwiek dokumenty potwierdzające okoliczności wskazane we wniosku. Z tego powodu w piśmie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2013 r. o sygn. akt II SAB/Wa 85/13 skarżący został wezwany do złożenia, w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania – kserokopii decyzji Prezesa ZUS o odmowie przyznania prawa do emerytury, oświadczenia o wysokości stałych, niezbędnych kosztów utrzymania, oświadczenia, czy ktoś z członków rodziny korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli tak, to, w jakim zakresie, jeśli nie, do wskazania, z jakich środków rodzina się utrzymuje. Wezwanie zostało prawidłowo doręczone skarżącemu w dniu 12 listopada 2013 r. W terminie otwartym do wykonania powyższego wezwania w dniu 18 listopada 2013 r. skarżący złożył do akt pismo, w którym zwrócił się do Naczelnego Sądu Administracyjnego (za pośrednictwem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w celu zaskarżenia wydanego w sprawie postanowienia o odrzuceniu wniesionej skargi. Jednocześnie podniósł, że wobec zakończenia postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie (przez wydanie postanowienia o odrzuceniu skargi) rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie jest niedopuszczalne. Skarżący nie złożył żadnych innych, dalszych pism procesowych, ani dokumentów źródłowych, do których przedstawienia został wezwany. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2013 r. o sygn. akt II SAB/Wa 85/13 odmówiono S. G. przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia S. G. wniósł "zażalenie" z dnia 30 grudnia 2013 r., zarzucając ww. postanowieniu oczywistą nieważność postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy jest w całości rozpoznawany przez Sąd w świetle przesłanek z art. 246 powołanej ustawy, a Sąd – orzekając w tym zakresie – nie jest w żaden sposób związany wcześniej wydanym w tym przedmiocie postanowieniem. W tym miejscu Sąd wskazuje, że o tym, czy dane pismo jest sprzeciwem, w rozumieniu art. 259 § 1 cytowanej ustawy, decyduje jego treść materialna, a nie tytuł czy forma. Podobne stanowisko przyjęte jest w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2004 r. o sygn. akt OZ 584/04, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro zatem pismo skarżącego z dnia 30 grudnia 2013 r. odpowiada wymogom pism procesowych, ustanowionym w art. 46-47 cytowanej ustawy, a ponadto zawiera wyraz niezadowolenia wobec postanowienia referendarza sądowego w sprawie przyznania prawa pomocy – to nie może być przez Sąd zakwalifikowane inaczej, niż jako sprzeciw od tego postanowienia. Nie ma bowiem w ustawie innych środków prawnych pozwalających skarżącemu skutecznie kontestować przedmiotowe postanowienie referendarza sądowego. Zgodnie z art. 243 § 1 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 ww. ustawy). Prawo to może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od koszów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 i 2 cyt. ustawy). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy. Ciężar zatem dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sprawą zainteresowanego jest wobec tego wykazanie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle ustawowych przesłanek. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia z urzędu dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane wobec uchylania się wnioskodawcy od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie (zob. H. Knysiak-Molczyk, Zwolnienie od kosztów sądowych, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. T. Woś, Warszawa 2011, s. 973 i cyt. tam orzecznictwo). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Dokonując jej, Sąd musi brać pod uwagę, że środki przeznaczone na realizację prawa pomocy są środkami publicznymi, z czego wypływa obowiązek szczególnie dokładnego nimi gospodarowania. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/80 (niepubl.), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Należy wskazać, iż przyznanie przez Sąd prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane zasadniczo w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2010 r. o sygn. akt II FZ 157/10; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nie może być zatem rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 listopada 2011 r. o sygn. akt I FSK 1633/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, po przeanalizowaniu pism wnioskodawcy, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie wykazał on, iż spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie uzupełnił niezbędnych danych w celu oceny jego sytuacji i rzeczywistych możliwości płatniczych. Z jego oświadczenia nie wynika bowiem, z czego utrzymują się trzy dorosłe osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym w sytuacji, gdy żadna z nich nie osiąga żadnego dochodu, a wniosek nie zawiera informacji o przyznanych tym osobom świadczeniach socjalnych. Jednocześnie skarżący odstąpił od wyjaśnienia przyczyn, z powodu których osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe pozostają bez pracy lub nie mogą jej podjąć. W tym zakresie skarżący nie przedstawił ani zaświadczeń o przyznanym statusie bezrobotnego żonie i synowi, ani też nie złożył jakichkolwiek dokumentów, które wskazywałyby na przyczyny braku dochodu po jego stronie (np. orzeczenie o niezdolności do pracy). W oparciu o samo oświadczenie nie można też ustalić, jaka jest łączna kwota zobowiązań pieniężnych obciążających skarżącego i jego rodzinę i czy, a jeżeli tak, to, w jakiej wysokości i z jakich źródeł, są one spłacane. Sama informacja o zawisłych przed sądami powszechnymi sprawach skarżącego czy o czynnościach komornika względem niego nie są wystarczające. W rezultacie skarżący nie wykazał zaistnienia przesłanek wymaganych treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nietrafne są także zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 16 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) czy też art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), poprzez odmowę przyznania mu prawa pomocy w niniejszej sprawie. Obowiązek ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach sądowoadministracyjnych, w związku ze skargami wniesionymi w celu ich rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, nie jest, jak zdaje się twierdzić skarżący, uznawany za ograniczenie prawa do sądu gwarantowanego przez art. 6 ust. 1 wspomnianej Konwencji. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (por. wyrok z dnia 19 czerwca 2001 r. o sygn. akt 28249/95; wyrok z dnia 16 grudnia 2003 r. o sygn. akt 47375/99; wyrok z dnia 1 marca 2005 r. o sygn. akt 15212/03; wyrok z dnia 26 lipca 2005 r. o sygn. akt 39199/98; wyrok z dnia 10 stycznia 2006 r. o sygn. akt 48140/99, omówiony przez B. Gronowską w: "Prokuratura i Prawo" 2006, nr 3, s. 173-178; decyzja z dnia 9 maja 2006 r. o sygn. akt 14450/02 – orzeczenia publ.: http://hudoc.echr.coe.int). Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 czerwca 2008 r. o sygn. akt P 37/07 (publ. "Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Zbiór Urzędowy" 2008, seria A, nr 5, poz. 80), koszty postępowania wywierają m.in. pozytywny wpływ na życie społeczne i sprawność wymiaru sprawiedliwości. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 255 i 260 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.