III SA/Wa 1473/09

Sprawozdawca Sędzia WSA Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] czerwca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 r. p o s t a n a w i a odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Pismem z dnia 29 lipca 2009 r. J. R.– zwany dalej Skarżącym – wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] czerwca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2004 r. Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Od powyższego wyroku Skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł skargę kasacyjną. Pismem z dnia 13 kwietnia 2010 r. Skarżący został wezwany do uiszczenia w terminie 7 dni wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 1000 zł pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący pismem z dnia 23 kwietnia 2010 r. złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swój wniosek wskazał na trudną sytuację finansową spowodowaną m.in. roszczeniami organów podatkowych w zakresie podatku dochodowego i podatku VAT (i dokonywanymi z tej przyczyny zajęciami egzekucyjnymi). Wskazał, że utrzymuje się z dochodu ze stosunku pracy w wysokości 1370 zł brutto. Kwota ta jest wydatkowana na potrzeby dwójki niepełnoletnich dzieci. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie – oprócz dzieci - z żoną, z którą ma rozdzielność majątkową. W wykonaniu wezwania Przewodniczącej Wydziału z dnia 11 maja 2010 r. Skarżący został wezwany do nadesłania dokumentów, na podstawie których Sąd mógłby w pełni ocenić rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze. Został wezwany do nadesłania zeznań podatkowych Skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym za 2009 r. (w tym żony wnioskodawcy, pomimo rozdzielności majątkowej), wskazanie czy Skarżący nadal prowadzi działalność gospodarczą, wskazanie i udokumentowanie wysokości dochodów uzyskanych w roku bieżącym przez Skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (również żony) np. zaświadczenia o wysokości dochodów, nadesłania wyciągów z rachunków bankowych Skarżącego oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym za ostatnie trzy miesiące, wskazanie wysokości miesięcznych wydatków składających się na bieżące utrzymanie Skarżącej oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (zestawienie miesięcznych dochodów i wydatków), wskazanie wszystkich źródeł utrzymania Skarżącego oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wskazanie wysokości terminów wpłat wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika oraz źródeł ich finansowania. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący pismem z dnia 24 maja 2010 r. wyjaśnił, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie posiada rachunku bankowego a oczekiwanie na rachunek bankowy żony wynosi ok. 2 tygodnie, dodał, że miesięczne wydatki stanowią kwotę 2500 zł. Ponadto Skarżący wskazał, że w bieżącym roku jego zarobki wynoszą 1370 zł (brutto), zaś z działalności gospodarczej żona Skarżącego osiągnęła do końca kwietnia kwotę 6000 zł. Skarżący oświadczył ponadto, że jedynym źródłem utrzymania Skarżącego jest praca etatowa, natomiast żona prowadzi działalność gospodarczą (jest współwłaścicielem firmy B. oraz prowadzi gabinet [...]) dalej Skarżący wyjaśnił, że w miesiącu kwietniu wpłacił pełnomocnikowi pierwszą ratę za fakturę z grudnia 2009 r. w wysokości 5000 zł a środki na zapłatę wynagrodzenia pełnomocnika pochodziły z wynagrodzenia za pracę i drobnych pożyczek u rodziny i przyjaciół. Skarżący do wniosku dołączył kopię deklaracji PIT – 37 oraz kopię deklaracji PIT – 36 wraz z załącznikami PIT/ i PIT /B. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Przechodząc do merytorycznego rozpoznania wniosku, w pierwszej kolejności należy zauważyć, iż instytucja "prawa pomocy" stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.zwanej dalej P.p.s.a.), zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Jej celem jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Konkretyzację powołanej wyżej zasady stanowi art. 214 § 1 P.p.s.a. zgodnie, z którym każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia kosztów sądowych. W konsekwencji przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 P.p.s.a. Stosownie do art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten nakłada na stronę obowiązek wykazania (podkr. Sądu), tj. - przyjmując za Słownikiem języka polskiego (pod redakcją naukową prof. M. Szymczaka, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002, t. III, s. 749) - udowodnienia, czy też przedstawienia w sposób przekonywający, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest zatem uprawnieniem, dla którego realizacji strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przede wszystkim złożyć stosowny wniosek na urzędowym formularzu – w tym przypadku PPF. Sporządzony w tej formie wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie kondycji finansowej wnioskodawcy. W razie gdy zawarte we wniosku oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego, bądź też gdy budzą one wątpliwości, Sąd może podjąć działania zmierzające do uzyskania pełnego obrazu możliwości płatniczych wnioskodawcy, wzywając go do przedstawienia określonych informacji lub dokumentów źródłowych służących weryfikacji złożonych wcześniej oświadczeń. Możliwość taką daje Sądowi przepis art. 255 P.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd tę możliwość wykorzystał, uznając przedstawione w formularzu PPF informacje dotyczące sytuacji finansowej Skarżącego za zbyt ogólnikowe i niepełne. Wezwanie do nadesłania dodatkowej dokumentacji nie przyniosło jednak oczekiwanych skutków. Skarżący został wezwany do przedstawienia dodatkowych danych o sytuacji finansowej, ponieważ to na nim spoczywa obowiązek pełnego i wyczerpującego przedstawienia informacji, tak aby nie było wątpliwości, co do uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Ocena tych dwóch wielkości oraz zestawienie ich z wysokością kosztów postępowania pozwala podjąć decyzję o zasadności zastosowania prawa pomocy, które, co należy powtórzyć, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania. Jak zauważył – przy tym - Sąd Najwyższy, przy ocenie zdolności strony do partycypowania w występujących w sprawie kosztach sądowych należy uwzględniać stopień wykorzystywania przez stronę swoich możliwości zarobkowych (por. postanowienie SN z 31 marca 1987 r. I CZ 26/87, podobnie NSA w postanowieniach z 14 października 2004 r. FZ 464/04, FZ 465/04 i z 19 maja 2005 r. II FZ 211/05). Skarżący wypełnił wezwanie Sądu jednak nie w pełnym zakresie. Skarżący co prawda nadesłał kopię deklaracji PIT-37 złożoną przez Skarżącego a także kopię deklaracji PIT – 36 złożoną przez żonę Skarżącego za 2009 r. wraz z załącznikami jednak nie nadesłał innych istotnych dokumentów takich jak potwierdzenie wysokości otrzymywanego wynagrodzenia. Ponadto Skarżący na wezwanie Sądu do nadesłania zestawienia miesięcznych dochodów i wydatków nadesłał jedynie ogólnikowe stwierdzenie, że miesięczne wydatki to kwota 2500 zł. Stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05). Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). W tej sytuacji należy stwierdzić, że skutkiem uchylania się przez Skarżącego od przedstawienia wyczerpującej argumentacji - we wskazanym w przesłanym wezwaniu zakresie - uniemożliwiło przeprowadzenie oceny jego sytuacji materialnej tak, by można było jednoznacznie stwierdzić, iż poniesienie przezeń kosztów jest niemożliwe albo będzie wiązało się z uszczerbkiem w koniecznych kosztach utrzymania jego i jego rodziny. Skarżący nie może oczekiwać, iż przy orzekaniu o przyznaniu prawa pomocy Sąd poprzestanie na jego ogólnikowych oświadczeniach o wysokości uzyskiwanego dochodu. Bazowanie na samych tylko oświadczeniach strony godziłoby bowiem w istotę instytucji prawa pomocy. Skarżący był zobligowany przedstawić Sądowi nie tylko subiektywny opis zaistniałych faktów, ale przede wszystkim obiektywne dowody na ich potwierdzenie. Innymi słowy fakty te powinny być uwiarygodnione (a najlepiej udokumentowane), tak aby Sąd miał przekonanie (a najlepiej pewność), co do trafności swojej oceny możliwości finansowych strony. W ocenie Sądu, jeżeli osoba fizyczna wniosła wniosek o przyznanie prawa pomocy, to w procesie badania zasadności wniosku strony szczególną uwagę należy zwrócić na treść dokumentów źródłowych przedstawiających sytuację życiową, jej i osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe – jak zeznania podatkowe, wyciągi z rachunków bankowych, deklaracje o podejmowanej działalności zarobkowej i źródłach utrzymania – tak, by rozstrzygnięcie nie naruszało zarówno prawa strony do Sądu (art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; art. 45 ust. 1 Konstytucji RP Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. oraz reguł racjonalnego myślenia. W sprawach wniesionych do Sądu Administracyjnego wnioski Skarżącego o prawo pomocy i deklaracje jego stanu majątkowego były już wielokrotnie badane, co znalazło wyraz w podjętych przez Sąd rozstrzygnięciach. Przykładowo Skarżący nie został zwolniony od kosztów sądowych postanowieniem Sądu z 20 czerwca 2007 r. II FZ 217/07, ponieważ Sąd doszedł do przekonania, że Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie, ponieść kosztów sądowych w sprawie. W postanowieniu tym Sąd wskazał zarazem, że podziela trafność argumentacji o obowiązku wzajemnej pomocy ze strony małżonków – niezależnie od ustroju majątkowego panującego między nimi - i konieczność analizy sytuacji obojga z nich. Odnosząc się do rozdzielności majątkowej między Skarżącym a jego żoną, wskazać należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Zgodnie z treścią art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; powoływanej dalej jako "K.r.o."), małżonkowie są zobowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokojenia potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Nie bez znaczenia jest ten fakt, ponieważ nawet rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), również przy ponoszeniu kosztów postępowania. Dlatego także i te okoliczności muszą być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienia NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04 i GZ 64/04, niepublikowane oraz z tej samej daty, sygn. akt GZ 71/04, ONSA WSA 2005, nr 1, poz. 6; zob. też M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. Zakamycze 2005, s. 595). Z nadesłanej do Sądu kopii deklaracji PIT -36 żony Skarżącego za 2009 r. wynika, że prowadzi ona działalność gospodarczą w znacznych rozmiarach, osiągając obroty finansowe, które wskazują na aktywne uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Z nadesłanego do Sądu zeznania podatkowego M. S. o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2009 r. wynika, że osiągnęła ona przychód w wysokości 563 003,84 zł. Obroty te są zatem na tyle wysokie, iż umożliwiają wygospodarowanie części środków pieniężnych ze środków przeznaczonych na finansowanie prowadzonej działalności gospodarczej, na pokrycie kosztów sądowych. Reasumując, biorąc pod uwagę obroty finansowe żony Skarżącego, których wysokość wskazuje na to, że Skarżący jest w stanie ponieść koszty wpisu sądowego także fakt, że Skarżący mimo świadomości ciążących na nim obowiązków nie wypełnił wezwania Sądu w sposób rzetelny, Sąd uznał, że Skarżący nie wykazał, iż zachodzą przesłanki do zastosowania wobec niego prawa pomocy w żądanym zakresie. Z tej przyczyny Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.