III SA/Wa 1479/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 lipca 2008 r. po rozpoznaniu wniosku B. I. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (radcy prawnego lub adwokata) w sprawie z wniosku B. I. z 28 maja 2008 r. o wznowienie postępowania sądowego ze skargi na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] lutego 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, tzn ustanowienia adwokata i zwolnienia od kosztów sądowych I. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych - czyli od opłat i wydatków - (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. II. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 13 czerwca 2007 r. B. I. - dalej jako skarżący - zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazał, że w wyniku bezprawnych rozstrzygnięć był "sukcesywnie ograbiany" z wynagrodzenia za pracę i ze świadczeń emerytalnych. Fakt ten zmuszała go do pozyskiwania środków na życie z banków, co "doprowadziło go do ruiny". Wskazał, że miesięcznie ma do zapłaty 648,- zł na rzecz [...], 629,- zł dla [...], 230,- zł dla [...], 204,- zł i 136,- zł dla [...]. Skarżący poinformował nadto, ze budowę domu wstrzymał w 1985 r. w wyniku "represji politycznych". Utrzymuje się z emerytury w wysokości 2123,- zł III. Pismem z 7 lipca 2008 r. skarżący poinformował o tym, że jest osobą samotną. Nadto, do okoliczności mających istotny wpływ na konieczność przyznania prawa pomocy zaliczył: nieuprawnione egzekucje, spłatę zobowiązań wobec banków (w sumie ok. 1850,- zł), fakt ponoszenia ciężarów alimentacyjnych względem dzieci przez 15 lat, fakt odległości, które musi pokonywać w celu zaopatrzenia się w niezbędne produkty, ponosi koszty korespondencji związane z procedurą odwoławczą i skargami do Sądu, nie przysługują mu świadczenia z Pomocy Społecznej, przyznano mu prawo pomocy w sprawach III SA/Wa 837/07, III SA/Wr 231/07, I SA/Wr 1034/06, I SA/Wr 1255/07 oraz zarządzeniem Prezesa SR w G. z [...] lipca 2007 r. sygn. [...]. Ponadto skarżący nadesłał zestawienie miesięcznie ponoszonych wydatków z tytułu energii elektrycznej, abonamentu telefonicznego (15 zł). Wskazał także, iż "w zaistniałej sytuacji, wywołanej głownie represyjnymi egzekucjami administracyjnymi nie jest w stanie ponosić wydatków na żywność, środki higieny, odzież, leki". Z tego powodu utrzymuje się z żebractwa i przydomowego ogrodu. IV. Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, nawet z uwzględnieniem regulacji z art. 45 Konstytucji RP, zgodnie z którą każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo to nie powinno być ograniczone aktualną sytuacją majątkową skarżącego. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w Rozdziale 3, rozwija konstytucyjne zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) i prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także czyni zadość zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej do zapewnienia równego dostępu do sądów i trybunałów (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r.; zalecenie nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8 stycznia 1993 r.). Zdaniem referendarza sądowego z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, a z zasady demokratycznego państwa prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca zawężającej wykładni prawa do sądu. W szczególności dostęp jednostki do sądu jest jednym z ważniejszych wyznaczników demokratycznego państwa prawa. Opłaty sądowe mogą ograniczać to prawo, w sytuacji, kiedy uzależniają dostęp do Sądu od sytuacji materialnej konkretnej osoby. W szczególności, dla realizacji prawa do Sadu, ważne jest zachowanie równowagi pomiędzy: interesem Państwa w pobieraniu opłat z tytułu rozpoznawanych spraw, a z drugiej strony interesem skarżącego w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem. Żądanie - i egzekwowanie - wpisu sądowego w wysokości nieproporcjonalnej do możliwości zarobkowych skarżącego może być uznane za naruszenie prawa do Sądu z art. 45 Konstytucji RP i niewykonanie zobowiązań państwa wynikających z art. 6 § Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Ze względu na to, że w obowiązującej w Polsce Konstytucji, także w art. 45, nie obowiązuje zróżnicowanie traktowania spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny, uzasadnia to objęcie gwarancjami konstytucyjnymi także analizowanego sporu i nakłada obowiązek uwzględniania standardów treści Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. V. Referendarz wskazuje, że chociaż gwarancje ochrony prawnej przewidziane w art. 6 ust. 1 EKPCz nie mają zastosowania do postępowania, którego celem jest wznowienie postępowania zakończonego ostatecznym rozstrzygnięciem (por. decyzja ETPCz z 15 marca 2005 r. sygn. 51744/99, z 26 października 2004 r. sygn. 13990/04, z 29 lipca 2004 r. sygn. 77562/01, z 17 stycznia 1995 r. sygn. 25084/94), to pozbawienie prawa do wznowienia postępowania, jako jednej z dróg ubiegania się o sprawiedliwe rozstrzygnięcie sądowe, jest ograniczeniem prawa do sądu, stąd podlega ochronie przewidzianej w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Referendarz sądowy wskazuje przy tym, że w odróżnieniu od zwykłych środków zaskarżania skarga o wznowienie postępowania dotyczy jedynie wyroków prawomocnych i oparta jest na innych przesłankach, co wynika z art. 270 i n. u.p.p.s.a. Na prawo do sądu składają się trzy elementy: prawo dostępu do sądu tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (K. 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz.143). Pozbawienie skarżącego możliwości skorzystania - efektywnego - z instytucji prawa pomocy, wraz z zachowaniem konstytucyjnych standardów prawa pomocy, oznaczałoby pozbawienie skarżącego prawa do sądu rozumianego jako prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury, a mianowicie prawa do wznowienia postępowania. Zdaniem referendarza sądowego, kiedy skarżący zadeklarował - pod groźbą odpowiedzialności karnej - że jego miesięczne przychody z trudnością wystarczają na pokrycie zobowiązań, nie wspominając o wydatkach na utrzymanie i znajduje to potwierdzenie w przedstawionych dokumentach, okoliczności te wyczerpują przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. Sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego została przy tym poddana ocenie w postanowieniu z 11 lipca 2007 r. sygn. III SA/Wa 837/07, a z nadesłanych dokumentów, tj,. faktur, wyciągów i oświadczeń - nie wynika, żeby uległa poprawie. Referendarz sądowy zauważa, niezależnie od uwag poczynionych powyżej, że wszystkie prawa i wolności mają, zgodnie z Konstytucją, swe źródło w godności człowieka: dotyczy to także prawa do Sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Każda wolność i każde prawo w jednakowym stopniu związane jest z godnością bycia człowiekiem. Ze względu na powiązanie godności człowieka ze szczegółowymi wolnościami i prawami jednostki, nie powinno tak ograniczać tych praw, by prowadziło to do jednoczesnego naruszenia godności człowieka (por. wyrok TK z 30 października 2006 r. sygn P 10/06). Odnosi się to również do wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP prawa do Sądu, w którym zapewniono stronie dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Wartościowanie praw konstytucyjnych, także na podstawie regulacji ustawowych o prawie pomocy, zawsze powinno następować z uwzględnieniem gwarancji zachowania godności osoby ludzkiej, w tym godności osoby starszej. Zwłaszcza władze publiczne mają obowiązek jej poszanowania i ochrony, co dotyczy ochrony nie tylko przed naruszeniami ze strony władz publicznych, ale i możliwych naruszeń ze strony podmiotów prywatnych. Wagę dla systemu prawa zagadnienia zgodności człowieka podkreślono także we wstępie do Konstytucji, w którym zawarto wezwanie, aby wszyscy, którzy będą stosowali Konstytucję dla dobra Rzeczypospolitej, czynili to, "dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka", a poszanowanie tej zasady uznano za "niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Do godności człowieka odwołuje się także wstęp do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do obu ONZ-owskich Paktów Praw Człowieka. Godność człowieka jest przy tym ściśle związana m in. z poczuciem własnej wartości oraz oczekiwaniem szacunku ze strony innych ludzi (por. K. Complak, Rozważania na temat znaczenia pojęcia godności człowieka w polskim porządku prawnym [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002. s. 84), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, OSP 1990, z. 9, poz. 330). Także z tego powodu oczekiwanie wypełnienia obowiązku uiszczenia kosztów postępowania w sprawie nie powinno być przyczyną niepożądanego odbioru zachowania skarżącej, usiłującej - przy jej stanie rodzinnym, zdrowia, wieku i sprawności - zgromadzić środki finansowe, przez otoczenie społeczne, jak też jej dyskomfortu psychicznego. Zważywszy na treść art. 1 Konstytucji RP ingerencja w sferę godności człowieka jest zatem znaczącym naruszeniem podstaw tego ładu i może przestać być tylko sprawą indywidualną osób zainteresowanych. Natomiast art. 1 i art. 30 Konstytucji nie mogą być traktowane w oderwaniu od siebie, są to bowiem przepisy określające ideowe podstawy ładu państwowego i społecznego (zob. J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, Warszawa 2005, s. 456). Życie społeczne kształtuje się i rozwija w państwie, gdzie może wystąpić kolizja między dobrem wspólnoty obywateli a prawami jednostki. W takich przypadkach może wystąpić konieczność i możliwość ograniczenia wolności i praw jednostki w interesie wspólnego dobra, co powinno być jednak realizowane z uwzględnieniem obowiązku zachowania godności osoby ludzkiej. W analizowanej sprawie oznacza to - zdaniem referendarza sądowego - obowiązek uwolnienia skarżącej od kosztów postępowania, tak, by w niczym nie ograniczać, mając na uwadze także jej wiek - możliwości zaspokajania potrzeb życiowych z posiadanych środków. Referendarz sądowy nie doszukał się przy tym, badając sprawę, kolizji między zwolnieniem z kosztów postępowania osoby, która ze względu na swoje dochody i wynikające z wieku możliwości uzyskania dochodu a interesem ogółu. Istnieje wprawdzie konstytucyjny nakaz ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie, jednakże powinien on być realizowany z uwzględnieniem poszanowania godności osoby ludzkiej i - co za tym idzie - możliwości zgromadzenia przez nią środków na prowadzenie sprawy sądowej. VI. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, że sytuacja skarżącego kwalifikuje go do rozstrzygnięcia, jak w sentencji.