III SA/Wa 186/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w sprawie ze skargi J. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2001 r. p o s t a n a w i a odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Referendarz sądowy zauważa, ze w wyniku wniesienia skargi kasacyjnej, jedynym kosztem sądowym wymaganym w sprawie jest obowiązek zapłaty wpisu od tej skargi w wysokości 100,- zł, tak samo, jak w przpadku wniesienia zazalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Prawo pomocy w zakresie całkowitym, wnioskowane przez stronę, czyli zwolnienie od kosztów sądowych, obejmuje zwolnienie od opłat sądowych, czyli wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrot wydatków i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien uprawdopodobnić okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Wnioskiem zawartym w treści formularza PPF z 18 kwietnia 2008 r., J.J. – dalej jako skarżąca – zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że opłaty za mieszkanie, prąd, wodę, gaz wynoszą 750,- zł. Poinformowała, że posiada działkę 330,- m.kw. i ½ obiektu budowlanego w Z., nie posiada oszczędności ("wydała na budowę). Strona osiąga – co miesiąc – dochód w wysokości 113,- zł, a Skarb Państwa nie zwrócił jej sumy – ok. 12 mln. zł bez odsetek z tytułu ulgi budowlanej. Nadto skarżąca wyjaśniła okoliczności związane z pozwoleniem na budowę i budową budynku. 3. Pismem referendarza sądowego z 22 kwietnia 2008 r. skarżąca została wezwana przez referendarza sądowego o nadesłanie deklaracji podatkowych i wskazanie wysokości dochodów, wskazanie wszystkich źródeł utrzymania, nadesłanie odpisów wyciągów z rachunków bankowych, dokładne zestawienie należności i zobowiązań oraz o wskazanie innych powodów, dla których skarżąca ubiegała się o prawo pomocy. 4. W wykonaniu wezwania skarżąca poinformowała, że nie jest w stanie wykonać siedmiu punktów wezwania w ciągu siedmiu dni, sama prowadzi gospodarstwo domowe i nie ma nikogo na utrzymaniu. Przychody za lata 2005 – 2007 oznaczyła na kwotę 12-13 tys. każdego roku. Wskazała, że korzysta z ulgi, którą przeznacza na budowę domu, dom jest wybudowany, lecz nie można go wynajmować z powodu kradzieży liczników wody i prądu, urząd skarbowy nie zwrócił ulgi, a WSA w Warszawie nie wydał – zgodnego z prawem – wyroku. Według strony nie ma ona żadnych oszczędności i rachunków bankowych, natomiast posiada "nie zwrócone należności od budżetu państwa za lata 1992-2008 około 3330000,00 z odsetkami". Nadto poinformowała, że ma 72 lata, cierpi na nadciśnienie niedoczynność tarczycy, złamany krąg w kręgosłupie oraz uszkodzone dwa kolana. Koszt utrzymania miesięcznego oznaczyła na 1000,- zł . 5. Referendarz sądowy zauważa, że skarżąca nie ustosunkowała się w sposób wystarczający do doręczonego jej – w dniu 5 maja 2008 r. - wezwania z 22 kwietnia 2008 r., czym uniemożliwiła ocenę jej sytuacji majątkowej. Stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których poniesienia jest zobowiązana na danym etapie postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., II FZ 781/05), co było niemożliwe z przywołanych wyżej powodów. Pojęcia środków nie można przy tym ograniczać wyłącznie do środków pieniężnych. Ciężar wykazania przesłanek, o których mowa wyżej spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). 6. Referendarz sądowy, mając na uwadze zasadę wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji zauważa, że podstawowymi formami bezpośredniego stosowania konstytucji są: samoistne jej stosowanie (gdy akt prawny stosowania opiera się wyłącznie na normie konstytucyjnej) i współstosowanie normy konstytucji razem z normami ustaw (w mniejszym stopniu innych aktów normatywnych), służących jej realizacji (zob więcej K Działocha, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji, Wydawnictwo Sejmowe, 2005). Bezpośrednie zastosowanie mogą mieć te przepisy Konstytucji RP, które nie wymagają konkretyzacji ustawowej i które dostatecznie precyzyjnie określają konstytucyjne prawa podmiotowe, co nie zmienia potrzeby wskazania, że stosowanie konstytucji znajduje także wyraz również w procesie interpretacji prawa. Najbardziej typowe jest tzw. współstosowanie przepisów Konstytucji i przepisów ustaw, co ma miejsce w sytuacji, gdy dana materia jest jednocześnie regulowana tak na poziomie konstytucyjnym, jak ustawowym. Wówczas przepis konstytucyjny albo – wraz z przepisem ustawy – staje się budulcem do zbudowania normy prawnej, bądź staje się wyznacznikiem sposobu ustalenia prawnego znaczenia przepisu ustawy (co przybiera postać tzw. wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją i może następować także w oparciu o ogólne zasady konstytucyjne). Wskazania, co do sposobu interpretacji przepisów Konstytucji i ustaw zawarte są – przede wszystkim - w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego. W wykonywaniu swych kompetencji Trybunał uwzględnia "normy, zasady i wartości konstytucyjne" (np. godność człowieka, osoby starszej, zasada ochrony rodziny), zaś tekst aktu normatywnego jest jedynie "punktem wyjścia", pozwalającym na wydobywanie dalszych reguł, wprawdzie wyraźnie w Konstytucji nie zapisanych, ale wynikających z całokształtu jej postanowień i z systemu aksjologicznego przez nią ustanowionego (http://www.trybunal.gov.pl/index2.htm). Wszystkie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ,,mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne" (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Uznanie kontrolowanego aktu za zgodny lub niezgodny ze wzorcem kontroli, wiąże się zwykle ze wskazaniem, która z możliwych interpretacji tego przepisu powinna być przyjmowana przy jego stosowaniu. Natomiast każde orzeczenie Trybunału przyjmuje wskazanie zbiór wartości i założeń, z uwzględnieniem którego dokonuje się zarówno kontroli aktu, jak też stosowania prawa, co powinno być uwzględniane podczas stosowania prawa przez inne Sądy. Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez referendarza sądowego oznacza uwzględnienie w treści rozstrzygnięcia – i zastosowanie – zalecanego sposobu rozumienia przepisów Konstytucji mogących mieć zastosowanie w sprawie - jak np. art.2, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 78 i in. – oraz treści innych aktów prawnych, w szczególności ratyfikowanych umów międzynarodowych (art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji), które mogą wpływać na sposób stosowania przepisów regulujących prawo pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tj. art. 243 § 1 n. u.p.p.s.a. Obowiązek uwzględniania przepisów Konstytucji przy podejmowaniu rozstrzygnięcia przez referendarza sądowego wynika z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, który "(...) podkreśla, że art. 8 ust 2 Konstytucji nakłada na wszystkich obowiązek bezpośredniego stosowania jej przepisów i (....) nie zwalnia sądów oraz organów władzy publicznej od obowiązku bezpośredniego stosowania Konstytucji.(....)" (por. przykładowo wyrok TK z 28 listopada 2001 r. sygn. K 36/01, wyrok z 31 stycznia 2001 r. sygn. P 4/99, postanowienie z 22 marca 2000 r. sygn. P.12/98). Zatem obowiązek stosowania przez referendarza sądowego przepisów Konstytucji przy podejmowaniu rozstrzygnięć z zakresu prawa pomocy, we wskazanych wyżej granicach, jest uniezależniony od wyników rozważań posiadania przez referendarza sądowego przymiotu organu władzy publicznej, czyli posiadania cech podmiotu, który z mocy prawa dysponuje władzą publiczną i wypełnia funkcję władzy publicznej, szeroko rozumianej. 7. Z uwzględnieniem uwag poczynionych powyżej referendarz sądowy zauważa, że w treści formularza PPF nie zostały wskazane żadne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyznanie skarżącej prawa pomocy, zatem przy braku tych okoliczności wniosek skarżącego jest bezzasadny. W szczególności strona skarżąca zawarła w treści formularza PPF wiele informacji o toczącym się postępowaniu podatkowym, ocenę pracy urzędników aparatu skarbowego oraz historię budowy domu, lecz żadna z tych informacji nie dotyczyła jej stanu majątkowego i niewystarczającej zdolności zaspokajania potrzeb życiowych. Okolicznościami uzasadniającymi przyznanie prawa pomocy nie jest ani fakt posiadania domu wraz z działką w Z., ani miesięczne dochody w wysokości wskazanej powyżej. Z przytoczonych danych nie wynika też usprawiedliwione przekonanie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych w przyszłości, co jest kolejną przesłanką podjęcia rozstrzygnięcia wyrażonego w sentencji. 8. Nadto referendarz sądowy zauważa, że skarżąca dysponuje kwotę wielokrotnie przekraczającą wysokość wymagalnego w sprawie wpisu sądowego od postanowieniu o odrzuceniu skargi kasacyjnej (100,- zł § 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości wpisu ... Dz.U. Nr 221, poz 2193). Nie zmienia to konieczności stwierdzenia, że rozstrzygnięcie – pozytywne dla skarżącej - jest uzależnione od uprawdopodobnienia przez stronę jej złej sytuacji majątkowej, czego strona nie dopełniła w sprawie. W ocenie referendarza sądowego, jeżeli osoba fizyczna wniosła do Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, a jednocześnie oświadczyła w treści pisma z 8 maja 2008 r., że "(...) ulga jest odliczana" szczególną uwagę należy zwrócić na treść dokumentów źródłowych przedstawiających jej sytuację życiową – jak zeznania podatkowe, wyciągi z rachunków bankowych, zaświadczenia o stanie zdrowia – tak, by rozstrzygnięcie nie naruszało zarówno prawa strony do Sądu (art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; art. 45 ust. 1 Konstytucji RP Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. oraz reguł racjonalnego myślenia. Referendarz zwraca nadto uwagę na fakt, że skarżąca wniosła o prawo pomocy i z zamiarem – prawdopodobnie – kwestionowania postanowienia Sądu o odrzuceniu skargi kasacyjnej w sytuacji, kiedy upłynął już termin do skutecznego kwestionowania postanowienia z 29 lutego 2008 r. III SA/Wa 186/08 o odrzuceniu skargi z powodu braku wpisu, które zakończyło postępowanie. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, prawomocność formalna orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wyklucza również możliwość jego zaskarżenia w zwyczajnym trybie odwoławczym, czego następstwem jest rozstrzygnięcie o prawie pomocy (postanowienie NSA z 8 grudnia 2007 r. sygn. II FZ 603/07). Wniosek o zmianę lub uchylenie takiego postanowienia wniesiony po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie, podlega odrzuceniu jako niedopuszczalny (art. 58 par 1 pkt 6 p.p.s.a. ( postanowienie NSA z 18 kwietnia 2008 r. II Oz 336/08). Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. A contrario wniosek taki nie może być złożony po prawomocnym zakończeniu postępowania, co wydaje się być oczywiste, gdyż w sprawie prawomocnie zakończonej bezprzedmiotowe byłoby rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Prawomocność orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie oznacza bowiem, iż dana sprawa została ostatecznie zakończona i skarżący nie może już w niej dochodzić swoich roszczeń. Innymi słowy nie może już kwestionować rozstrzygnięcia organów administracji publicznej na gruncie ustalonego w sprawie stanu faktycznego i prawnego (prawomocność materialna). W związku z tym złożenie przedmiotowego wniosku w dniu 6 maja 2008 r. (tj. po prawomocnym zakończeniu postępowania w dniu 15 kwietnia 2008) i nienależyte wykazanie sytuacji majątkowej skarżącej, musiało skutkować rozstrzygnięciem wyrażonym w sentencji. Referendarz sądowy przypomina skarżącej, że jej sytuacja materialna – w tożsamym stanie faktycznym – została prawomocnie oceniona przez Naczelny Sąd Administracyjny w trzech postanowieniach z 15 grudnia 2006 r. sygn. II Fz 750/06, II Fz 751/06 oraz II FZ 749/06, co powinno się uwzględniać przy składaniu kolejnych wniosków, zwłaszcza w okolicznościach wskazanych powyżej - niezmienionych. 9. Z tych powodów referendarz sądowy, uznał, na podstawie art.243 § 1, art. 245 § 1, § 2 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 u.p.p.s.a., jak w sentencji.