III SA/Wa 188/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 22 lutego 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku H. P. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (adwokata ) w sprawie ze skargi H. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej łączne zobowiązanie pieniężne za 2007 r. p o s t a n a w i a przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu (adwokata) 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Z przekazanego Sądowi formularza wniosku PPF z 12 lutego 2008 r. – dołączonego do akt sądowych sprawy - wynika, że H.P. – dalej jako skarżąca – ma [...] lata, mieszka sama i dysponuje kwotą 1097 zł z tytułu renty. W treści formularza wyraziła nadto subiektywne przekonanie, że nie jest w stanie bronić się w Sądzie – ze względu na brak wykształcenia. Uznała zarazem, że jej dochód nie wystarcza na ponoszenie opłat za prawnika. Skarżąca wskazała, że sama stara się pokrywać wydatki związane z codzienną egzystencją, co jest utrudnione ze względu na wielkość środków, którymi dysponuje co miesiąc. Skarżąca wskazała ponadto, że nie jest w stanie sama bronić się przed urzędami oraz zaznaczyłam ze jest w podeszłym wieku i chciałaby "(...) zostawić dzieciom to, dostała od swoich rodziców". H. P. oznaczyła jako swój majątek współwłasność ¼ domu, tj 27 m.kw. – pokój, kuchnia i weranda, działka 1900 m.kw. i działka 1300 m. kw. Referendarz sądowy zauważa, że z akt administracyjnych wynika, iż mąż skarżącej zmarł w 2000 r. 3. W ocenie referendarza sądowego, mając na uwadze konieczność zaspokajania potrzeb życiowych w zestawieniu z miesięcznymi dochodami skarżącej, uniemożliwiają jej nieograniczone partycypowanie w kosztach postępowania sądowego. Jednocześnie wiek ([...] lata) i stan zdrowia, na który skarżąca zwraca uwagę, utrudnia podejmowanie przez nią samodzielnych działań w celu uzyskania dodatkowych środków pieniężnych, które mogłaby przeznaczyć na wybrany przez nią cel. 4. Referendarz sądowy zauważa, że wszystkie prawa i wolności mają, zgodnie z Konstytucją, swe źródło w godności człowieka: dotyczy to także prawa do Sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Każda wolność i każde prawo w jednakowym stopniu związane jest z godnością bycia człowiekiem. Ze względu na powiązanie godności człowieka ze szczegółowymi wolnościami i prawami jednostki, nie powinno tak ograniczać tych praw, by prowadziło to do jednoczesnego naruszenia godności człowieka (por. wyrok TK z 30 października 2006 r. sygn P 10/06). Odnosi się to również do wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP prawa do Sądu, w którym zapewniono stronie dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Wartościowanie praw konstytucyjnych, także na podstawie regulacji ustawowych o prawie pomocy, zawsze powinno następować z uwzględnieniem gwarancji zachowania godności osoby ludzkiej, w tym godności osoby starszej. Zwłaszcza władze publiczne mają obowiązek jej poszanowania i ochrony, co dotyczy ochrony nie tylko przed naruszeniami ze strony władz publicznych, ale i możliwych naruszeń ze strony podmiotów prywatnych. Wagę dla systemu prawa zagadnienia zgodności człowieka podkreślono także we wstępie do Konstytucji, w którym zawarto wezwanie, aby wszyscy, którzy będą stosowali Konstytucję dla dobra Rzeczypospolitej, czynili to, "dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka", a poszanowanie tej zasady uznano za "niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Do godności człowieka odwołuje się także wstęp do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do obu ONZ-owskich Paktów Praw Człowieka. Godność człowieka jest przy tym ściśle związana m in. z poczuciem własnej wartości oraz oczekiwaniem szacunku ze strony innych ludzi (por. K. Complak, Rozważania na temat znaczenia pojęcia godności człowieka w polskim porządku prawnym [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002. s. 84), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, OSP 1990, z. 9, poz. 330). Także z tego powodu oczekiwanie wypełnienia obowiązku uiszczenia kosztów postępowania w sprawie nie powinno być przyczyną niepożądanego odbioru zachowania skarżącej, usiłującej – przy jej stanie rodzinnym, zdrowia, wieku i sprawności - zgromadzić środki finansowe, przez otoczenie społeczne, jak też jej dyskomfortu psychicznego. Zważywszy na treść art. 1 Konstytucji RP ingerencja w sferę godności człowieka jest zatem znaczącym naruszeniem podstaw tego ładu i może przestać być tylko sprawą indywidualną osób zainteresowanych. Natomiast art. 1 i art. 30 Konstytucji nie mogą być traktowane w oderwaniu od siebie, są to bowiem przepisy określające ideowe podstawy ładu państwowego i społecznego (zob. J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, Warszawa 2005, s. 456). Życie społeczne kształtuje się i rozwija w państwie, gdzie może wystąpić kolizja między dobrem wspólnoty obywateli a prawami jednostki. W takich przypadkach może wystąpić konieczność i możliwość ograniczenia wolności i praw jednostki w interesie wspólnego dobra, co powinno być jednak realizowane z uwzględnieniem obowiązku zachowania godności osoby ludzkiej. W analizowanej sprawie oznacza to – zdaniem referendarza sądowego – obowiązek uwolnienia skarżącej od kosztów postępowania, tak, by w niczym nie ograniczać, mając na uwadze także jej wiek – możliwości zaspokajania potrzeb życiowych z posiadanych środków. Referendarz sądowy nie doszukał się przy tym, badając sprawę, kolizji między zwolnieniem z kosztów postępowania osoby, która ze względu na swoje dochody i wynikające z wieku możliwości uzyskania dochodu a interesem ogółu. Istnieje wprawdzie konstytucyjny nakaz ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie, jednakże powinien on być realizowany z uwzględnieniem poszanowania godności osoby ludzkiej. 5. Niezależnie od powyższego referendarz sądowy zauważa, że art. 67 ust. 1 Konstytucji RP zapewnia obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz – jak w przypadku skarżącej - po osiągnięciu wieku emerytalnego (zdanie pierwsze). Zabezpieczenie to powinno obejmować, w ocenie referendarza sądowego, nie tylko obowiązek dostarczania środków niezbędnych do podtrzymania egzystencji, ale też obowiązek zabezpieczenia środków na dochodzenie naruszonych praw, jak w tej sprawie. Także uwzględniając ten obowiązek Państwa, referendarz sądowy jest zobowiązany orzekać o przyznaniu prawa pomocy. Nałożony na ustawodawcę obowiązek urzeczywistnienia wyrażonych w Konstytucji gwarancji socjalnych w drodze stosownych regulacji prawnych nie oznacza obowiązku maksymalnej rozbudowy systemu świadczeń. Obowiązek ten powinien być rozumiany – w ocenie referendarza sądowego - jako nakaz urzeczywistnienia poprzez wykonanie regulacji ustawowych treści prawa konstytucyjnego w taki sposób, aby z jednej strony uwzględniało istniejące potrzeby, z drugiej możliwości ich zaspokojenia. W każdym razie należy pamiętać, ze Konstytucja nie gwarantuje praw iluzorycznych, a na jej mocy powołano organy ochrony praw, z których każdy powinien mieć możliwość skorzystać, niezależnie od stanu swojego zdrowia, wieku i kondycji majątkowej. 6. W badanej sprawie skarżąca jest osobą w podeszłym wieku z ograniczonymi możliwościami, ze względu na wiek, stan zdrowia i kondycję finansową, dochodzenia swoich racji i ograniczonymi możliwościami układania sobie, w nowy sposób, stosunków życiowych. Jednocześnie, w treści wniosku, skarżąca wyraża obawę o możliwość zachowania posiadanego majątku, który – jak wskazała – otrzymała jeszcze od rodziców i chciałaby przekazać swoim dzieciom. Aktywność szeroko pojętych urzędów postrzega jako zagrożenie dla jej prawa własności. Referendarz sądowy zauważa, że zgodnie z art. 64 Konstytucji RP każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia. Zgodnie z ust. 2 - własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Ustawodawca konstytucyjny zapewnia zatem także wartościom ekonomicznym ochronę prawną. 7. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Jak powszechnie przyjmuje orzecznictwo i doktryna, na konstytucyjne prawo do sądu składa się w szczególności: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. orzeczenia TK z: 8 kwietnia 1997 r., sygn. K. 14/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 16; 9 czerwca 1998 r., sygn. K. 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; 8 grudnia 1998 r., sygn. K. 41/97, OTK ZU nr 7/1998, poz. 117; 16 marca 1999 r., sygn. SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36, 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29). 8. Zakres konstytucyjnego prawa do sądu jest wyznaczany przez pojęcie "sprawy". W orzecznictwie przyjmuje się szerokie rozumienie tego terminu, interpretowanego - zgodnie z ogólnymi regułami wykładni pojęć konstytucyjnych - w sposób autonomiczny. Urzeczywistnienie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu obejmuje "wszelkie sytuacje - bez względu na szczegółowe regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o prawach danego podmiotu (w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub w relacji do władzy publicznej) - a jednocześnie natura tych stosunków prawnych wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku" (zob. wyrok TK w sprawie o sygn. SK 4/05 i cytowane tam obszernie orzecznictwo). 9. Poza art. 45 ust. 1 Konstytucji, uważanym za normę statuującą prawo do sądu, wśród przepisów decydujących o kształcie tego prawa w polskim systemie prawnym wskazuje się także na art. 77 ust. 2 Konstytucji, który ujmuje prawo do sądu niejako w formule negatywnej; jest to adresowany do ustawodawcy zakaz stanowienia przepisów, które zamykałyby komukolwiek drogę dochodzenia naruszonych wolności i praw. Odstępstwo od tej zasady jest dopuszczalne tylko na podstawie wyraźnego postanowienia konstytucyjnego (zob. wyrok TK z 7 marca 2006 r., sygn. SK 11/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 27 i powołane tam orzeczenia). Realizacja prawa do sądu w postępowaniu administracyjnym polega na tym, że uprawnionemu przysługuje prawo rozpatrzenia jego sprawy przez sąd administracyjny i skontrolowania legalności decyzji wydanej przez organ administracji publicznej w jego sprawie. Dopóki sporna sprawa pomiędzy skarżącą a organem administracji nie zostanie rozpoznana co do istoty, nie sposób mówić o realizacji prawa do Sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji. Skarżąca ma ponadto prawo do kształtowania swojej sytuacji procesowej poprzez podejmowanie działań, z pełną świadomością ich skutków, nakierowanych na osiągnięcie pożądanego przez nią celu. Niemożność osobistego podejmowania się czynności, także ze względów materialnych, powinna skutkować ustanowieniem dla niej pełnomocnika z urzędu – jeśli zwróciła się z taką prośbą – tak, by nie naruszyć jej praw do udziału w postępowaniu. Stąd decyzja o ustanowieniu adwokata w sprawie. 10. Prawo do godnej starości to nie tylko przywilej każdego człowieka, ale także jego prawo. Wiek dojrzały spędzony w godnych warunkach to nie tylko zapewnienie odpowiedniego poziomu egzystencji, opieki medycznej, ale również odpowiednie traktowanie przez organy władzy publicznej, uwzględniające stan zdrowia, zdolność zmiany swojej sytuacji i stan materialny strony. Powinnością referendarza sądowego jest uwzględnianie w jego decyzjach, do podejmowania których został powołany, także zabezpieczenia prawa godnej starości strony, a to z uwzględnieniem środków, którymi referendarz dysponuje. W szczególności niedopuszczalne byłoby uzależnianie uczestnictwa strony w postępowaniu sądowym od partycypowaniu przez nią w ponoszeniu kosztów postępowania, zwłaszcza w sytuacji, kiedy jakikolwiek nakłady na proces sądowy wiążą się ze znacznym pogorszeniem jej sytuacji bytowej. Zasada sprawiedliwości społecznej realizuje się w szczególności poprzez równe traktowanie ludzi niezależnie od ich pochodzenia społecznego, prawo do godnego życia zabezpieczenia minimum socjalnego, prawo do pracy, prawo do godnej starości, prawo do obrony podstaw materialnej egzystencji emerytów i rencistów. Zasada godności jest nienaruszalna a rolą państwa jest ochrona tej godności, tak w stosunkach z innymi ludźmi, jak i z władzami. Tym samym z zasady godności człowieka wynikają pozytywne obowiązki państwa. Godność człowieka oznacza także zakaz poddawania człowieka takim sytuacjom, czy takiemu traktowaniu, które mogą tę godność przekreślić (aspekt negatywny). Źródłem godności człowieka jest prawo naturalne, a nie tylko prawo stanowione. Wyrazem tego jest treść Konstytucji RP, w której określono godność, jako cechę przyrodzoną każdego człowieka, a więc istniejącą niezależnie od tego, czy prawo pozytywne da temu wyraz w swoich tekstach, czy też nie. Wszelkie unormowania prawne i postępowania organów władzy publicznej powinny szanować tę zasadę - w przeciwnym razie popadają z nią w kolizję i tracą przymiot legitymizmu. Ludzka godność, w tym godność osoby w podeszłym wieku, wymaga respektu dla osoby we wszystkich sferach jej bytowania – a zatem także ekonomicznej. Niedopuszczalne byłoby zatem uzależnianie dostępu osoby starszej do wymiaru sprawiedliwości oraz do skorzystania z pomocy prawnej, od faktu ograniczenia możliwości zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych, co – zważywszy na wyniki zestawienia średnich cen artykułów pierwszej potrzeby i nośników energii z wielkością środków, którą skarżąca dysponuje – byłoby nieuniknione. W analizie zdolności płatniczej referendarz sądowy nie uwzględnił wydatków ponoszonych przez skarżącą na poratowanie zdrowia – w tym na opiekę medyczną i lekarstwa – ponieważ skarżąca nie uprawdopodobniła ich żadnymi dokumentami. O przyznaniu skarżącej pomocy adwokata zadecydował jej wiek, ocena wysiłku, który musiałaby włożyć w osobisty udział w postępowaniu sądowym, jej świadomość prawna przejawiana w całym postępowaniu administracyjnym oraz koszty – nawet najniższe – przewidziane w ustawach korporacyjnych wnioskowanego pełnomocnika. 11. Referendarz sądowy zauważa nadto, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ma on kompetencji do wstępnej kontroli zasadności skargi. Z tych powodów referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.