III SA/Wa 1897/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Lucyna Kaligowska po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od października do grudnia 2013 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Skarżąca A. M. zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych, motywując to trudną sytuacją materialną i życiową. Podała, iż zawiesiła działalność gospodarczą, a cały jej majątek został zajęty. Zajęciu uległy też rachunki bankowe. Aktualnie Skarżąca wraz z mężem i dwójką dzieci utrzymuje się z wolnych od zajęć wynagrodzeń w kwocie 2.400 zł oraz renty w kwocie 400 zł. Dodała, iż trudna sytuacja jest spotęgowana ciężką chorobą, schorzeniem [...] i przebytą w ostatnim czasie operacją, na dowód czego przedłożyła dokumentację medyczną. Przedstawiła ponadto m. in. zeznania podatkowe, rachunek zysków i strat, bilans, wyciągi bankowe. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżąca przesłała zestawienie wydatków wśród których wymieniła opłaty mieszkaniowe (500 zł), opłaty licznikowe (500 zł), koszty leczenia i rehabilitacji (400 zł), opłaty za media (200 zł), utrzymanie dzieci (1.000-1.500 zł). Wskazała, iż także mąż przeszedł zabieg operacyjny i hospitalizację związaną z przebytymi chorobami. Powołała się na fakt wydania w innej sprawie postanowienia o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji. Wyjaśniła, że działalność gospodarcza nie została formalnie zakończona, ale jej prowadzenie jest niemożliwe z uwagi na brak środków. Dodała, iż w ostatnim roku nie wypłaciła wynagrodzenia pełnomocnikowi. Skarżąca przedstawiła zeznania podatkowe, wyciągi bankowe, zawiadomienia o zajęciu. Mając na względzie powyższe zważono, co następuje: Przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej jako: "P.p.s.a.", zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że udzielenie stronie prawa pomocy sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienia NSA z: 23 stycznia 2013 r. I FZ 2/13 oraz II FZ 1017/12; 10 stycznia 2013 r. II FZ 1005/12). Strona powinna zatem wykazać przez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa na stronie. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, która usprawiedliwia przyznanie prawa pomocy. Co istotne przy rozpatrywaniu wniosku Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego formularza i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Stanowi o tym art. 255 P.p.s.a. W niniejszej sprawie referendarz sądowy wykorzystał prawo nadane mu tym przepisem i wezwał Skarżącą do nadesłania dodatkowych informacji, a także wskazał jakie to mają być informacje. W odpowiedzi na to wezwanie Skarżąca przesłała co prawda szereg dokumentów, niemniej zabrakło wśród nich dokumentów obrazujących źródła utrzymania męża oraz wysokość osiąganych z nich dochodów. Nie można bowiem zapominać, że wysokość tych dochodów oraz jego sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych Skarżącej. Skoro bowiem twierdzi ona, iż obecnie potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci zwolnienia od kosztów sądowych), to konieczna jest ocena, czy pomoc udzielana przez męża nie wystarczy dla zabezpieczenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy męża Skarżąca nie jest w stanie opłacić tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego jej i jej rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o przyznaniu pomocy z budżetu państwa. Oceny tej nie zmienia istniejąca między małżonkami rozdzielność majątkowa. W orzecznictwie wielokrotnie bowiem akcentowano, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 614 § 3 k.r.o.). Bez względu zatem na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z 15 lipca 2015 r., II FZ 568/15 i przywołane tam orzeczenie). Tymczasem na temat sytuacji finansowej męża Skarżącej wiadomo jedynie tyle, iż w latach 2013-2015 uzyskiwał dochód ze stosunku pracy, działalności gospodarczej oraz innych źródeł. Takie bowiem źródła przychodów wykazał w zeznaniach podatkowych za wspomniane lata. Co istotne w 2015 r. z działalności gospodarczej osiągnął niebagatelny przychód w wysokości ponad 5.808.898 zł. Nie jest natomiast jasne czy w 2016 r. przychód ten utrzymuje się na podobnym poziomie. Referendarz sądowy powziął także wątpliwości co do zupełności przesłanych wyciągów bankowych. Otóż Skarżąca przedłożyła wyciągi z jednego tylko rachunku należącego do jej męża. Tymczasem z jego analizy wynika, że posiada on inny jeszcze rachunek, tj. 571020XXXXXXXXXXXXXXXX4125. Z rachunku tego przelewa on mianowicie środki na konto własne oraz żony. Jego historii Skarżąca jednak nie przedstawiła. Skarżąca nie nadesłała także – mimo wyraźnego w tym zakresie wezwania – dokumentów obrazujących ponoszone wydatki, wśród których wymieniła opłaty mieszkaniowe (500 zł), opłaty licznikowe (500 zł), koszty leczenia i rehabilitacji (400 zł), opłaty za media (200 zł), utrzymanie dzieci (1.000-1.500 zł). W rezultacie trudno jest zweryfikować czy istotnie wydatki te kształtują się na wskazanym przez nią poziomie. Z tych wszystkich względów nie może mieć decydującego znaczenia argumentacja Skarżącej koncentrująca się wokół takich okoliczności jak zawieszenie działalności gospodarczej, zajęcia egzekucyjne dokonane na majątku i rachunkach bankowych czy zły stan zdrowia. Brak wymaganych przez Sąd dokumentów powoduje bowiem, że materiał dowodowy jest niewystarczający do sprawdzenia, czy oświadczenie Skarżącej o braku środków na pokrycie kosztów sądowych znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Trudno w świetle przesłanek z art. 246 P.p.s.a. oczekiwać, by Sądowi - bardziej niż ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy stronie - zależało na wykazaniu, że poniesienie kosztów postępowania nie jest w jej przypadku możliwe. Ustawodawca wyraźnie obowiązkiem tym obciążył wnioskodawcę, a nie Sąd. W tej sytuacji na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.