III SA/Wa 1911/07

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 6 grudnia 2007 r. po rozpoznaniu wniosku Z. A. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (radcy prawnego ) w sprawie ze skargi Z. A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] września 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia radcy prawnego Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 17 listopada 2007 r. Z. A. – dalej jako skarżący, strona lub wnioskodawca - zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie radcy prawnego, czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że nie jest w stanie uregulować kwoty wpisu w wysokości 500,- zł, ponieważ stracił pracę i jest osobą bezrobotna. Ma na utrzymaniu córkę (ur. [...] r.), która studiuje zaocznie. Skarżący jest zobowiązany do wspomagania jej – miesięcznie – kwota 700,- zł alimentów: z tego powodu wniósł o ich zmniejszenie. Do formularza PPF wnioskodawca dołączył akt notarialny darowizny, zaświadczenie o stanie zdrowia z 1 października 2007 r. z [...] w W., zaświadczenie z 26 listopada 2007 r. o statusie osoby bezrobotnej, akt notarialny darowizny na rzecz syna - mieszkania, roczne obliczenie podatku od dochodu uzyskanego przez podatnika za 2006 r. Skarżący nie ustosunkował się do wezwania o nadesłanie odpisów z rachunków bankowych, zestawienia należności i zobowiązań, wskazania dochodów osiągniętych w 2007 r. Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo to nie powinno być ograniczone aktualną sytuacją majątkową skarżącego. W szczególności, za przyznaniem skarżącemu pomocy przemawia to, że stracił on pracę, a z zasiłku dla bezrobotnych w wysokości 500,- zł jest zobowiązany do pokrycia alimentów na rzecz córki w wysokości 700,- zł – niezależnie od zaspokajania swoich potrzeb życiowych. Stąd wniosek, że z posiadanych przez niego środków finansowych, nie jest on w stanie pokryć występujących w sprawie kosztów sądowych – wpisu w wysokości 500,- zł. Referendarz sądowy uznał przy tym, iż sytuacja materialna skarżącego czyni niemożliwym pozyskanie pomocy profesjonalnego pełnomocnika we własnym zakresie, a ewentualne koszty z tym związane mogłyby ją znacznie pogorszyć. Nadto stan zdrowia skarżącego, wykazany przez niego w zaświadczeniu lekarskim, tj przewlekła [...] i stany [...], utrudniają mu podjęcie przez niego pracy zarobkowej, co ma wpływ na ocenę możności wygospodarowania przez niego środków na potrzeby analizowanej sprawy. Zarówno Konstytucja, jak i Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) ograniczają zapewnienie bezpłatnej reprezentacji prawnej do obrońcy w sprawach karnych. W orzeczeniu Airey v. Irlandia (skarga nr 6289/73, § 26) Trybunał rozszerzył wymóg zapewnienia reprezentacji prawnej także na proces cywilny – w szerokim rozumieniu sprawy cywilnej - jeśli ta reprezentacja okazuje się niezbędna dla efektywnego dostępu do sądu - bądź w sytuacji wyraźnego ustawowego wymogu działania strony przez adwokata, albo w sytuacji złożoności przepisów proceduralnych lub okoliczności konkretnej sprawy. Dla celów art. 6 § 1 EKPCz utrzymuje, że pojęcie "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" nie powinno być interpretowane wyłącznie w odniesieniu do prawa krajowego Państwa oraz, że przepis ten ma zastosowanie bez względu na status stron, naturę przepisów, które wskazują, jak spór powinien być rozstrzygnięty oraz rodzaj organu, który sprawuje jurysdykcję w sprawie. (zob. wyrok Trybunału z 29 maja 1997 r. Georgiadis p.Grecji). Zdaniem referendarza sądowego w demokratycznym państwie prawa, które urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej, status majątkowy nie powinien być przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości lub w obronie praw i interesów strony – także z pomocą profesjonalnego pełnomocnika. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w Rozdziale 3, rozwija konstytucyjne zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) i prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także czyni zadość zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej do zapewnienia równego dostępu do sądów i trybunałów (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r.; zalecenie nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8 stycznia 1993 r.). Zdaniem referendarza sądowego z art. 45 ust. 1 Konstytucji wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, a z zasady demokratycznego państwa prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca zawężającej wykładni prawa do sądu. Zarazem art. 77 ust. 2 Konstytucji, w którym ustanowiono zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw, jest elementem konstytucyjnego prawa do sądu, będąc rozwinięciem art. 45 ust. 1 Konstytucji. Obowiązek Sądu ogranicza się do ustanowienia adwokata z urzędu, a późniejsze działanie adwokata nie jest już objęte działaniem władzy publicznej i dlatego nie może być oceniane w ramach realizacji prawa do Sądu (np. Tripodi v. Włochy, skarga nr 13743/88). Dyskryminacja w korzystaniu z wolności i praw, m. in. z uwagi na stan majątkowy, jest w świetle art. 14 Konwencji niedopuszczalna, a dostęp do ochrony prawnej nie powinien być ograniczony ze względu na ubóstwo strony. Z tego względu niezbędne jest, w uzasadnionych wypadkach, zapewnienie bezpłatnej (bądź płatnej symbolicznie) pomocy prawnej. Referendarz sądowy zaznacza, że nie jest przy tym rolą Sądu zobowiązywać prawnika wyznaczonego w trybie pomocy prawnej z urzędu czy też działającego z wyboru, do wnoszenia jakiegokolwiek środka prawnego, czy podejmowania określonych działań w sprawie, ponieważ takie władztwo byłoby szkodliwe dla roli niezależnej profesji prawniczej w społeczeństwie demokratycznym, która jest oparta na zaufaniu pomiędzy prawnikami i ich klientami. Jednakże w każdej sytuacji strona ma prawo do profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu, jeżeli kondycja majątkowa nie umożliwia jej samodzielnego sfinansowania udziału pełnomocnika, ponieważ uprawnienie to mieści się w granicach jej prawa do sądu. Referendarz sądowy zauważa, że Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz - nakłada na państwa, jako umowa wiążąca sygnatariuszy, obowiązek zapewnienia obywatelowi, podlegającemu jurysdykcji danego państwa, poszanowania wszystkich praw i wolności określonych w Konwencji – w tym wypadku - prawa do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych, co zostało zawarte w artykule 6 EKPCz. W przepisie tym ustanowiono wymóg, zarówno sprawnego prowadzenia postępowania sądowego, jak też wyrażono ogólną zasadę właściwego wymiaru sprawiedliwości. Konwencja nie istnieje po to, aby gwarantować prawa, które są teoretyczne i iluzoryczne, ale by zapewnić realizację istniejących praw - skuteczną i efektywną. Prawo dostępu do sądu, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, powinno być zabezpieczone przez organy władzy publicznej w sposób szczególnie staranny, co ma wyraz w sprawie w tym, że do oceny sytuacji majątkowej strony wystarczy fakt realizacji niektórych tylko punktów wezwania Sądu, jeżeli z nadesłanych oświadczeń i dokumentów, pochodzących z niezależnych od siebie instytucji, wynika – w sposób niesprzeczny – fakt niemożności poniesienia przez skarżącego kosztów postępowania lub groźba uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie lub rodziny – w razie poniesienia przez niego kosztów sprawy. Stąd zapewnienie skutecznego prawa dostępu do sądu oraz samo rozpatrzenie sprawy, mieści się w kategorii obowiązków państwa (wyrok Trybunału z 9 października 1979 r. Airey p. Irlandia) i organów władzy państwa. Wymiar sprawiedliwości tylko wtedy spełnia funkcje, do których został powołany, gdy na końcowy werdykt nie czeka się nadmiernie długo, ponieważ zwłoka może osłabić jego skuteczność i wiarygodność (wyrok Trybunału z 23 października 1990 r. Mozera de Azevedo p. Portugalia). Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.