III SA/Wa 2040/07

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 18 grudnia 2007 r. po rozpoznaniu wniosku A. A. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (adwokata ) w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] w przedmiocie określenia prawidłowej wysokości zobowiązania w podatku akcyzowym i w podatku od towarów i usług p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia adwokata Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 16 listopada 2007 r. A. A. – dalej jako skarżący, strona lub wnioskodawca - zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie adwokata, czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że jego świadczenie przedemerytalne nie umożliwia mu na skuteczną obronę jego racji w Sądzie. Do tej pory pomagali mu w prowadzeniu spraw przyjaciele – niefachowcy. Skarżący poinformował, że od roku nie mieszka z żoną, która ma prawo do renty czasowej w wysokości 667,- zł. Sam uzyskuje 1008,- zł z tytułu świadczenia przedemerytalnego. Wskazał, że jego córka, warz z dwoma synami zajmuje 2/3 domu. W piśmie z 12 grudnia 2007 r. wnioskodawca zaznaczył, że ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia adwokata. Do pisma przewodniego załączył kserokopie zeznań podatkowych PIT 37 za 2005 i za 2006 r., zaświadczenie z 12 grudnia 2007 r. dotyczące świadczenia przedemerytalnego, odcinek renty żony, a także wskazał dochody z 2007 r. osiągnięte przez niego i przez żonę. Ponadto skarżący nadesłał pisma z 19 listopada 2007 r. i 4 grudnia 2007 r. o należnościach wobec Izby Celnej, poinformował o dokonanych wpłatach i źródłach wpłat na rzecz Izby Celnej, o wysokości potrąceń ze świadczenia przedemerytalnego w wysokości 267,- zł miesięcznie na rzecz zaległości. Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącego, ani jego możliwościami do zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. W szczególności, za przyznaniem skarżącemu pomocy przemawia to, że nie posiada on stałej pracy, a wyłącznie ze świadczenia przedemerytalnego w wysokości 1008,40 zł brutto, zmniejszanego – co miesiąc – o ponad 200,- zł wskutek egzekucji – zaspokaja on swoje potrzeby życiowe. Mając na uwadze przeciętne ceny artykułów pierwszej potrzeby oraz ceny usług niezbędnych do samodzielnej egzystencji należy uznać, że z posiadanych przez skarżącego środków finansowych, nie jest on w stanie pokryć występujących w sprawie kosztów sądowych – wpisu w wysokości 399,- zł, opłat za korespondencję i najniższych nawet, kosztów działania pełnomocnika w sprawie. Referendarz sądowy uznał, iż sytuacja materialna skarżącego czyni niemożliwym pozyskanie pomocy profesjonalnego pełnomocnika we własnym zakresie, a ewentualne koszty z tym związane mogłyby ją znacznie pogorszyć. Nadto wiek skarżącego, wykazany przez niego w nadesłanych dokumentach, może utrudniać mu podjęcie stałej pracy zarobkowej, co ma wpływ na ocenę możności wygospodarowania przez niego środków na potrzeby analizowanej sprawy. Referendarz sadowy zwraca uwagę na to, że do niezbędnych kosztów utrzymania zalicza się nie tylko wydatki na bezpośrednie podtrzymanie egzystencji, ale także wydatki na energię elektryczną, gaz, ogrzewanie i inne opłaty, nie wspominając już o wydatkach związanych z profilaktyką zdrowotną – niezbędną w pewnym wieku. Skarżący nie może przy tym liczyć na pomoc ze strony małżonka, do której ten jest zobowiązany, ponieważ z kwoty ok. 600,- zł renty czasowej, którą dysponuje małżonek, nie sposób wygospodarować środków innych, niż te, przeznaczane na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, jest sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz lub Konwencja i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego, jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji, a przepis ten uzupełniają art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji. O ile art. 45 ust. 1 pozytywnie formułuje prawo do sądu, o tyle art. 77 ust. 2 zawiera zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Zagwarantowany w art. 6 Konwencji dostęp do Sądu w sprawach cywilnych obejmuje szerszy zakres spraw, niż zwyczajowo uznane za mieszczące się w zakresie terminu "cywilne", użyty w tym przepisie. Sprawa cywilna wywodzi się głownie z dziedziny prawa prywatnego, choć może dotyczyć także praw i obowiązków o charakterze publicznym (np. przyznanie uprawnień lekarskich lub ich pozbawienie). Sprawy cywilne to sprawy o odszkodowanie przeciwko państwu (por. proces wytoczony władzom wiezienia za spowodowanie uszkodzeń ciała w wiezieniu (Campbell przeciwko Wielka Brytania, 1988) lub sprawy dotyczące innych roszczeń finansowych, które wynikają z praw o charakterze cywilnym. Za spory dotyczące praw cywilnych uważa się też sprawy dotyczące praw o charakterze majątkowym z dziedziny ubezpieczeń społecznych. Za sprawy cywilne nie uznaje się natomiast spraw załatwianych w drodze decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym (np. wymiaru podatków, decyzji budowlane, odszkodowania na rzecz ofiar z funduszu państwowego, przyznawania środków z funduszu badawczego, decyzji w sprawach cudzoziemców jak deportacja, przedłużenie zezwolenia na pobyt, itp., decyzji dotyczących członków służby publicznej jak przyjęcie, awans, dalsze zatrudnienie i wydalenie ze służby). ETPCz uznał w szczególności, że spory podatkowe co do zasady nie mieszczą się w zakresie "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" z art. 6 Konwencji, mimo skutków, jakie wywołują w sferze majątkowej podatnika (wyrok z 23 lipca 2002 r., 34619/97 Janosevic p . Szwecja). Pojęcie "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" nie powinno być interpretowane jedynie w odniesieniu do prawa krajowego pozwanego Państwa, gdyż pojęcia te są autonomiczne w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji, a każde inne rozwiązanie prowadziłoby do rezultatów sprzecznych z przedmiotem i celem Konwencji (wyrok ETPC z 12 lipca 2001 r. 44759/98 Ferrazzini p. Włochy). Trybunał uznał przy tym, że choć interesy majątkowe są w sposób oczywisty przedmiotem postępowań podatkowych, to wykazanie jedynie, że spór jest "majątkowy" w swej istocie, jako takie nie jest wystarczające do stosowania art. 6 ust. 1 Konwencji w jego "cywilnej" części. Prawa i obowiązki jednostki jednakże nie zawsze mają charakter cywilny. Stąd prawa i obowiązki polityczne, jak na przykład czynne prawo wyborcze, nawet, jeżeli prowadzone w ich przedmiocie postępowanie ma skutki majątkowe dla skarżącego, nie mają charakteru cywilnego, a w konsekwencji art. 6 ust. 1 Konwencji nie ma do nich zastosowania. Na tą szczególną naturę niektórych zobowiązań majątkowych zwrócił uwagę Trybunał także w orzeczeniu z 9 grudnia 1994 r.,19005/91 Schouten i Meldrum p. Holandia, gdzie stwierdził, że mogą istnieć zobowiązania majątkowe względem państwa lub podległego państwu organu, które, w rozumieniu art. 6 ust. 1, są uważane za należące wyłącznie do dziedziny prawa publicznego nieobejmującego swym zakresem "praw i obowiązków o charakterze cywilnym". Badając, w tym kontekście, rodzaj zawisłej sprawy, Trybunał poddaje analizie wszystkie elementy sprawy i orzeka o rodzaju sprawy, biorąc pod uwagę wszystkie zmienne (por. wyrok z 24 lutego 1994 r., sygn. 112547/86 Bendenoun p. Francja). Część spraw będących w kognicji polskich Sądów Administracyjnych mieści się w zakresie znaczeniowym zwrotu sprawa cywilna w rozumieniu art. 6 EKPCz, część natomiast - jak sprawy podatkowe, niektóre budowlane, związane z deportacją – wykraczają poza zakres tego pojęcia. Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające dorobku Trybunału w zakresie prawa do Sądu, także jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji. Przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby być przyczyną nieuzasadnionego zróżnicowania orzecznictwa w zakresie prawa pomocy w podobnych w sprawach administracyjnych rozstrzyganych przez Sąd Administracyjny. Uwaga ta ma dla analizowanej sprawy znaczenie, ponieważ celem Konwencji jest gwarancja praktycznych i skutecznych praw, a zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym kluczowe jest, by strony postępowania nie pozbawiać możliwości przedstawienia swojej sprawy sądowi (Steel i Morris p. Wielkiej Brytanii, nr 68416/01), zwłaszcza kiedy strona zwraca uwagę na to, że szczupłe środki finansowe nie pozwalają jej na skuteczną obronę swoich praw. Prawo do rzetelnego procesu zajmuje szczególne miejsce we współczesnym społeczeństwie demokratycznym (por Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r.). Obowiązek Sądu ogranicza się do ustanowienia adwokata z urzędu, a późniejsze działanie adwokata nie jest już objęte działaniem władzy publicznej i dlatego nie może być oceniane w ramach realizacji prawa do Sądu (np. Tripodi p. Włochy, skarga nr 13743/88). Dyskryminacja w korzystaniu z wolności i praw, m. in. z uwagi na stan majątkowy, jest w świetle art. 14 Konwencji niedopuszczalna, a dostęp do ochrony prawnej nie powinien być ograniczony ze względu na ubóstwo strony, które w tej sprawie nie ulega wątpliwości. Z tego względu niezbędne jest, w uzasadnionych wypadkach, tak jak w tej sprawie, zapewnienie bezpłatnej (bądź płatnej symbolicznie) pomocy prawnej. Referendarz sądowy zauważa, że Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz - nakłada na państwa, jako umowa wiążąca sygnatariuszy, obowiązek zapewnienia obywatelowi, podlegającemu jurysdykcji danego państwa, poszanowania wszystkich praw i wolności określonych w Konwencji – w tym wypadku - prawa do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych, co zostało zawarte w artykule 6 EKPCz. Podobnie w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ustanowiono wymóg, zarówno sprawnego prowadzenia postępowania sądowego, jak też wyrażono ogólną zasadę właściwego wymiaru sprawiedliwości. Konwencja, ani też Konstytucja, ze względu na zapis art. 8 ust. 2, nie istnieje po to, aby gwarantować prawa, które są teoretyczne i iluzoryczne, ale by zapewnić realizację istniejących praw - skuteczną i efektywną. Prawo dostępu do sądu, poprzez rozważne badanie wniosków o zwolnienie z opłat sądowych i wniosków o przyznanie pomocy prawnej, powinno być zabezpieczone przez organy władzy publicznej w sposób szczególnie staranny, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, którego rolą jest ochrona naruszonych praw (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Dyrektywa ta ma wyraz w sprawie w tym, że do oceny sytuacji majątkowej strony wystarczy fakt realizacji niektórych tylko punktów wezwania Sądu, jeżeli z nadesłanych oświadczeń i dokumentów, pochodzących z niezależnych od siebie instytucji, wynika – w sposób niesprzeczny – fakt niemożności poniesienia przez skarżącego kosztów postępowania lub groźba uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie lub rodziny – w razie poniesienia przez niego kosztów sprawy. Fakt przyznania skarżącemu prawa pomocy w innej sprawie, jak tez argumentacja skarżącego podniesiona w innej sprawie, na co skarżący powołuje się w nadesłanych pismach, nie obliguje referendarza sądowego do powielenia tego rozstrzygnięcia w tej analizowanej sprawie, ponieważ referendarz sądowy ocenia sytuację majątkową skarżącego za każdym razem oddzielnie, z uwzględnieniem wymaganych kosztów postępowania i aktualnej kondycji majątkowej wnioskodawcy. Stąd zapewnienie skutecznego prawa dostępu do sądu oraz samo rozpatrzenie sprawy, mieści się w kategorii obowiązków państwa (wyrok Trybunału z 9 października 1979 r. Airey p. Irlandia) i organów władzy państwa. Wymiar sprawiedliwości tylko wtedy spełnia funkcje, do których został powołany, gdy na końcowy werdykt nie czeka się nadmiernie długo, ponieważ zwłoka może osłabić jego skuteczność i wiarygodność (wyrok Trybunału z 23 października 1990 r. Mozera de Azevedo p. Portugalia). Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.