III SA/Wa 2216/07

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 4 lutego 2008 r. po rozpoznaniu wniosku M. Z. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (adwokata ) w sprawie ze skargi M. Z. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...]października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie o odmowę wstrzymania postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia adwokata Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, wnioskowanym przez stronę, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 22 listopada 2007 r. M. Z. – dalej jako skarżący – zwrócił się o ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku poinformował, że w latach 1994 - 2004 prowadził działalność gospodarczą, którą, ze względu na postępującą chorobę zakończył – w 2004 r. Wskazał, ze nie podlegał wymogowi opłacania składki, a ZUS, pomimo tego, wszczął bezzasadnie egzekucję. W chwili obecnej Ministerstwo nie bada już sprawy merytorycznie i umorzyło postępowanie. Skarżący poinformował, ze nie posiada nieruchomości, ani żadnych wartościowych przedmiotów, względnie zasobów finansowych. Zamieszkuje, wraz z żoną, z którą ma ustrój rozdzielności majątkowej, w mieszkaniu lokatorskim. Strona wskazał, ze jest zadłużona w P. na kwotę 24500,- zł, w P. na kwotę 9000,- zł i odsetki – 15000,- zł, w A. – 2800,- zł. Utrzymuje się z renty w wysokości 833,- zł brutto miesięcznie, na leki wydaje 300,- zł miesięcznie. M. Z zauważył, że jest na rencie inwalidzkiej (II grupa), leczy się u neurologa, psychiatry, kardiologa, gastrologa, reumatologa oraz w S. Centrum [...]. Do formularza PPF skarżący załączył: wyrok sygn III RC 98/07 o rozdzielności majątkowej zaświadczenie z ZUS z 22 stycznia 2008 r. o dochodach, PIT 37 za 2006 r., zaświadczenie z Urzędu Skarbowego o dochodach za 2005 r., orzeczenie o niepełnosprawności z 21 lipca 2004 r., zaświadczenie o stanie zdrowia z 23 stycznia 2008 r., odpisy wyciągów z P. . i B., wykaz aktualnych należności i zadłużenia, ugodę cywilna z P. . i P. ., wyciąg z A. C. . na dzień 31 grudnia 2007 r., zawiadomienie z P. . o niepłaceniu rat, decyzję z Urzędu Skarbowego o rozłożeniu należności na raty, zestawienie wydatków na leki oraz faktury za zakup leków Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo to nie powinno być ograniczone aktualną sytuacją majątkową skarżącego, podobnie jak udział w sprawie pełnomocnika, nie powinien zależeć od kondycji majątkowej strony, zwłaszcza, kiedy strona, ze względu na stan zdrowia, może mieć problemy z osobistym uczestnictwem w postępowaniu – jak w tym wypadku. W szczególności, za przyznaniem skarżącemu pomocy przemawia to, że nie prowadzi on czynnej działalności zarobkowej i utrzymuje się z renty w wysokości niespełna 850,- zł brutto miesięcznie. Stąd wniosek, że z posiadanych przez niego środków finansowych, nie jest on w stanie pokryć występujących w sprawie kosztów sądowych – wpisu w wysokości 100,- zł, zwłaszcza, ze skarżący ponosi znaczne wydatki związane nie tylko ze swoim utrzymaniem, w skład których wchodzą wydatki związane z poratowaniem zdrowia. Referendarz sądowy uznał przy tym, iż sytuacja materialna skarżącego czyni niemożliwym pozyskanie pomocy profesjonalnego pełnomocnika we własnym zakresie, a ewentualne koszty z tym związane mogłyby ją znacznie pogorszyć. Nadto stan zdrowia skarżącego, wykazany przez niego w zaświadczeniu lekarskim, tj schorzenia psychiatryczne, narządów ruchu, gastrologiczne i onkologiczne wymagają stałego zażywania leków i kontroli specjalistów, co ma wpływ na ocenę możności wygospodarowania przez niego środków na potrzeby analizowanej sprawy. Niezależnie od powyższego referendarz sadowy zauważa, że z nadesłanych dokumentów wynika, iż skarżący jest zobowiązany do zapłaty ok. 50 tys. zł swoim wierzycielom – przede wszystkim instytucjom bankowych. Obowiązek ten powoduje konieczność miarkowania jego zdolności do pokrywania wymaganych w sprawie kosztów sądowych. Należności cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami z tytułu kosztów sądowych, co nie zmienia konieczności stwierdzenia, że zapłata kosztów sądowych nie powinna stać się przyczyną zaprzestania realizacji przez skarżącego zobowiązań cywilnoprawnych, zwłaszcza, kiedy zobowiązania te powstały wiele lat przed podjęciem decyzji o prowadzeniu sporu sądowego, a z ich uwzględnieniem skarżący kalkulował ponoszone koszty utrzymania. Innymi słowy, wniesienie skargi do Sądu nie powinno uniemożliwiać stronie realizacji ukształtowanych już uprzednio obowiązków względem innych podmiotów. Skutkiem zaniechania zapłaty zobowiązań cywilnoprawnych, zwłaszcza, jak w tej sprawie - względem podmiotów profesjonalnych, jest, oprócz naruszenia zasady zaufania miedzy stronami kontraktu, podjęcie czynności w celu przymusowego wyegzekwowania długu, co, w opisanym stanie majątkowym, może spowodować rezultat opisany w art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. Referendarz sądowy zwraca uwagę na to, że skarżący został pouczony o groźbie egzekucji, chociażby w przekazanej sądowi ugodzie cywilnej z P.. W wypadku niewykonania lub nienależytego wykonania przez dłużnika zobowiązania wierzycielowi przysługują dodatkowe roszczenia: w tym wypadku o zapłatę odsetek co dodatkowo pogorszy sytuację skarżącego, czy o naprawienie szkody. Skarżący odpowiada przy tym za zobowiązanie względem banku całym swoim majątkiem, przy czym wybór rodzaju i przedmiotu egzekucji należy do banku: także ten element stawia skarżącego w niekorzystnym położeniu. Za przyznaniem skarżącemu pełnomocnika przemawia, oprócz jego niewątpliwie kiepskiej sytuacji majątkowej, także to, że ze względu na jego miejsce zamieszkania i nienajlepszy stan zdrowia – który wynika z załączonych, aktualnych zaświadczeń lekarskich – może mieć on utrudniony bezpośredni udział w postępowaniu, do którego ma prawo. Za trafnością tego stwierdzenia przemawia tak odległość Sądu rozpoznającego sprawę od miejsca zamieszkania skarżącego, jak też trudy podróży i aktualna kondycja zdrowotna skarżącego. Zarówno Konstytucja, jak i Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej EKPCz - ograniczają zapewnienie bezpłatnej reprezentacji prawnej do obrońcy w sprawach karnych. W orzeczeniu Airey v. Irlandia (skarga nr 6289/73, § 26) Trybunał rozszerzył wymóg zapewnienia reprezentacji prawnej także na proces cywilny – w szerokim rozumieniu sprawy cywilnej - jeśli ta reprezentacja okazuje się niezbędna dla efektywnego dostępu do sądu - bądź w sytuacji wyraźnego ustawowego wymogu działania strony przez adwokata, albo w sytuacji złożoności przepisów proceduralnych lub okoliczności konkretnej sprawy. Dla celów art. 6 § 1 EKPCz utrzymuje, że pojęcie "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" nie powinno być interpretowane wyłącznie w odniesieniu do prawa krajowego Państwa oraz, że przepis ten ma zastosowanie bez względu na status stron, naturę przepisów, które wskazują, jak spór powinien być rozstrzygnięty oraz rodzaj organu, który sprawuje jurysdykcję w sprawie. (zob. wyrok Trybunału z 29 maja 1997 r. Georgiadis p.Grecji). Zdaniem referendarza sądowego w demokratycznym państwie prawa, które urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej, status majątkowy nie powinien być przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości lub w obronie praw i interesów strony – także z pomocą profesjonalnego pełnomocnika. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w Rozdziale 3, rozwija konstytucyjne zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) i prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także czyni zadość zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej do zapewnienia równego dostępu do sądów i trybunałów (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r.; zalecenie nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8 stycznia 1993 r.). Zdaniem referendarza sądowego z art. 45 ust. 1 Konstytucji wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, a z zasady demokratycznego państwa prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca zawężającej wykładni prawa do sądu. Zarazem art. 77 ust. 2 Konstytucji, w którym ustanowiono zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw, jest elementem konstytucyjnego prawa do sądu, będąc rozwinięciem art. 45 ust. 1 Konstytucji. Referendarz sądowy zauważa, że Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nakłada na państwa, jako umowa wiążąca sygnatariuszy, obowiązek zapewnienia obywatelowi, podlegającemu jurysdykcji danego państwa, poszanowania wszystkich praw i wolności określonych w Konwencji – w tym wypadku - prawa do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych, co zostało zawarte w artykule 6 EKPCz. W przepisie tym ustanowiono wymóg, zarówno sprawnego prowadzenia postępowania sądowego, jak też wyrażono ogólną zasadę właściwego wymiaru sprawiedliwości. Konwencja nie istnieje po to, aby gwarantować prawa, które są teoretyczne i iluzoryczne, ale by zapewnić realizację istniejących praw - skuteczną i efektywną. Prawo dostępu do sądu, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, powinno być zabezpieczone przez organy władzy publicznej w sposób szczególnie staranny. Stąd zapewnienie skutecznego prawa dostępu do sądu oraz samo rozpatrzenie sprawy, mieści się w kategorii obowiązków państwa (wyrok Trybunału z 9 października 1979 r. Airey p. Irlandia) i organów władzy państwa. Wymiar sprawiedliwości tylko wtedy spełnia funkcje, do których został powołany, gdy na końcowy werdykt nie czeka się nadmiernie długo, ponieważ zwłoka może osłabić jego skuteczność i wiarygodność (wyrok Trybunału z 23 października 1990 r. Mozera de Azevedo p. Portugalia). Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1, §2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.