III SA/Wa 2216/07

Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Marcin Piłaszewicz w dniu 8 maja 2008 r. po rozpoznaniu wniosku adw. J. P. o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu w sprawie ze skargi M. Z. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia przyznać pełnomocnikowi, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, kwotę 293,- zł, w tym kwotę 22 % tytułem podatku od towarów i usług Postanowieniem z 4 lutego 2008 r. sygn. III SA/Wa 2216/07 Sąd przyznał dla M. Z – dalej jako skarżący - prawo pomocy w postaci ustanowienia adwokata i zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z 28 lutego 2008 r. Okręgowa Rada Adwokacka w W. wyznaczyła adwokata J. P. pełnomocnikiem z urzędu w sprawie ze skargi M. Z., który 25 marca 2008 r. udzielił mu pełnomocnictwa. Na rozprawie, a następnie w piśmie z 26 kwietnia 2008 r., pełnomocnik wniósł o "zasądzenie nieopłaconych kosztów pomocy prawnej z urzędu". Złożył także oświadczenie, że koszty te nie zostały opłacone. Wyznaczony przez Sąd adwokat ma prawo do wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych wydatków na podstawie art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ - dalej jako u.p.p.s.a. Do czynności, o których mowa w tym przepisie, należy – m.in. – reprezentowania przed Sadem I instancji, wniesienie środków odwoławczych, czy sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Referendarz sądowy zauważa, że decyzja o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, iż Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu i że Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek referendarza sądowego ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. O ile w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej fakt udzielenia pomocy prawnej z urzędu wynika z wniesienia skargi, o tyle w innych wypadkach, np. przy reprezentacji przed Sądem I instancji, fakt udzielenia pomocy prawnej może wynikać ze stawiennictwa pełnomocnika na rozprawie, czy z innych czynności dokonywanych przed Sądem. Przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia oraz zwrotu niezbędnych, udokumentowanych wydatków za zastępstwo prawne wykonywane w ramach prawa pomocy następuje na jego wniosek, w którym powinno znajdować się oświadczenie, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 października 1998 r., II CKN 687/98 (OSNC 1999, nr 3, poz. 63), mającym zastosowanie do adwokatów i radców prawnych, stwierdził, że wniosek niezawierający takiego oświadczenia podlega oddaleniu jako nieuzasadniony. Referendarz sądowy zauważa zarazem, że oświadczenie to zostało złożone w analizowanej sprawie, zarówno podczas rozprawy, jak.- później – na piśmie. Jeśli czynności podejmowane przez wyznaczonego adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego nie mają charakteru "pomocy prawnej" z uwagi na ich sprzeczność z zasadami profesjonalizmu, brak jest podstaw do przyznania wynagrodzenia w trybie art. 250 (por. postanowienie SN z 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" 2001, nr 1, s. 41). Zdaniem referendarza sądowego, w sprawie o przyznanie wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, ocenie podlega nie tyle sam fakt bycia profesjonalnym pełnomocnikiem, lecz w równym stopniu przejawy działalności pełnomocnika podjęte w celu zakończenia sporu sądowego, których wyrazem – w tej sprawie – jest osobiste stawiennictwo przed Sądem przy rozstrzyganiu sporu. Pełnomocnik ustanowiony w związku z przyznaniem stronie prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie za f a k t y c z n i e udzieloną pomoc prawną. Przykładowo, w przypadku, gdy pomoc ta polega na sporządzeniu dla strony opinii o braku podstaw do wniesienia środka odwoławczego, pełnomocnik powinien, w razie potrzeby wykazać, że opinia ta została sporządzona i przekazana stronie - por. post. NSA z 22 grudnia 2004 r., OZ 720/2004 (ONSAiWSA 2005, nr 5, poz. 93). W art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz, jak też w art. 45 Konstytucji RP, zostało zagwarantowane prawo strony do Sądu, w ramach którego mieści się prawo do korzystania – w niektórych sytuacjach - z profesjonalnej pomocy prawnej. Skoro EKPCz mówi o prawie do "korzystania" z pomocy adwokata, a nie tylko "wyznaczenia", państwo odpowiada także za sposób, w jaki pomoc prawna jest świadczona (Artico p. Włochy - skarga nr 6694/74, § 33). Zatem, kiedy z jakichkolwiek powodów nie jest ona wystarczająca, obowiązkiem władz jest spowodowanie, by adwokat wypełniał należycie swoje obowiązki, bądź zmiana adwokata. Konwencja Praw Człowieka gwarantuje prawa, które są realne i skuteczne, a nie tylko teoretyczne i iluzoryczne, stąd też rozumienie terminu "sprawa cywilna", szersze niż przyjęte w prawie polskim – zgodnie ze wskazówkami Trybunału (por wyrok z 24 lutego 1994 r. 112547/86 Bendenoun p. Francja; wyrok ETPC z 12 lipca 2001 r. 44759/98 Ferrazzini p. Włochy). W ocenie referendarza sądowego, standardy ochrony praw człowieka określone w Konstytucji RP – np. w art. 45 ust. 1 – są niekiedy wyższe od standardów międzynarodowych, zatem niezależnie od kwalifikacji sprawy zawisłej przed WSA do "sprawy cywilnej" w rozumieniu EKPCz, obniżenie standardu ochrony, które nie narusza EKPCz, może być uznane za niezgodne z Konstytucją RP. Przy czym Konstytucja RP nie limituje "prawa sądu" granicami określonymi w ustawie i gwarantuje prawo do ochrony sądowej nie tylko w szeroko pojętych "sprawach karnych i cywilnych ", jak art. 14 i 26 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (por. wyrok TK z 16 stycznia 2006 r. sygn. SK 30/05), czego następstwem jest ocena działań pełnomocnika przy przyznawaniu mu wynagrodzenia także w sprawach administracyjnych. Oznacza to, że w Polsce mają zastosowanie gwarancje ochrony prawnej, przewidziane dla sprawy cywilnej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, także dla spraw, które nie zaliczają się do przywołanej kategorii sprawy cywilnej (sprawy podatkowe) oraz dla sporów, których status nie został jednoznacznie rozstrzygnięty – jak w analizowanej sprawie (umorzenie postępowania odwoławczego w sprawie o wstrzymanie egzekucji należności na ubezpieczenie zdrowotne). Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę, że gwarancje ochrony prawnej dotyczą podmiotu inicjującego postępowanie sądowe, co wynika z treści art. 6 konwencji i art. 45 ust. 1 Konstytucji, co też należy mieć na uwadze określając zakres aktywności Sądu. Fakt uzależnienia przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia od sposobu prowadzenie sprawy, uregulowany w art. 250 u.p.p.s.a., i związana z tym analiza działania pełnomocnika dokonana podczas zasądzania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, jest konstrukcją, która zabezpiecza pełnię realizacji prawa jednostki do Sądu, uregulowanego zarówno w art. 6 EKPCz, jak też w art. 45 Konstytucji RP. Referendarz sądowy nie doszukał się przy tym w sprawie okoliczności, które mogłyby być przyczyną uznania aktywności pełnomocnika za niezgodna ze standardami działań profesjonalnego pełnomocnika, w szczególności na niezachowanie wskazanych standardów nie wskazywał Sąd orzekający w sprawie. Referendarz sądowy zauważa, że adwokat jest, w świetle art. 15 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm), podatnikiem podatku od towarów i usług także wówczas, gdy pełni funkcję pełnomocnika procesowego strony nie na podstawie zlecenia klienta (z wyboru) a na skutek wyznaczenia go na wniosek sądu przez okręgową radę adwokacką - w postępowaniu cywilnym czy sądowo-administracyjnym. Artykuł ten, będący odpowiednikiem art. 4 Szóstej Dyrektywy, obowiązującej w dacie uchwalania, jak też odpowiednikiem art. 9 Dyrektywy 112 z 2006 r. obowiązującego obecnie, w ust. 1 definiuje jako podatnika każdą osobę fizyczną, prawną bądź jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, która wykonuje działalność gospodarczą i wykonuje tę działalność samodzielnie. Pojęcie działalności gospodarczej z art. 15 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług ma bardzo szeroki zakres znaczeniowy. Wyrażenie "wszelka działalność" usługodawców z art. 15 ust. 2 odnosi się do wszystkich czynności - usług świadczonych przez osoby wykonujące wolne zawody i koresponduje tak z art. 15 ust. 3 pkt 3, jak też z regulacją zawartą w § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. o opłatach za czynności adwokackie oraz ponoszeniu przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm). Regulacja zawarta w § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. o opłatach za czynności adwokackie oraz ponoszeniu przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, obciążyła Sąd obowiązkiem zwiększenia wynagrodzenia adwokata o kwotę podatku VAT, co nie stoi w sprzeczności z art. 217 i art. 84 Konstytucji RP, ponieważ obowiązek podatkowy ciąży na pełnomocniku, natomiast Sąd jest zobowiązany jedynie do wypłaty kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pełnomocnikowi, we wskazanej w przepisach wysokości. Za reprezentowanie skarżącego przed Sądem I instancji w innej sprawie, niż ta, której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna lub w innej sprawie niż ta w sprawie skargi na decyzję lub postanowienie Urzędu Patentowego (art. 18 ust. 1 pkt 1 lit a i lit b rozporządzenia), pełnomocnik powinien otrzymać kwotę – jeśli nie zajdą przesłanki do jej podwyższenia – 240,- zł (§ 18 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia). Jako, że nie można wskazać wartości przedmiotu sprawy, stawkę minimalną w postępowaniu przed sądem I instancji, należało oznaczyć na kwotę 240,- zł, zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia. Decydując o kwocie wynagrodzenia referendarz sądowy miał na uwadze rodzaj i charakter sprawy zawisłej przed sądem, przebieg i przedmiot uprzedzającego ją postępowania administracyjnego wszczętego przez M. Z, czynności, które pełnomocnik podjął w celu zapoznania się z aktami. Referendarz sądowy miał też na uwadze osobiste stawiennictwo pełnomocnika na rozprawie oraz terminowość podjętych przez niego czynności, w tym złożenie wniosku o przyznanie wynagrodzenia. Stąd, na podstawie art. 250, art. 258 § 2 pkt 8, § 3 u.p.p.s.a. oraz § 2 ust. 3, § 18 ust. 1 pkt 1 lit c, § 19 pkt 1, § 20 rozporządzenia z 28 września 2002 r., referendarz sądowy stwierdził, jak w sentencji.