III SA/Wa 2323/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Janeczko, po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B.O. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 września 2016 r. w sprawie ze skargi B.O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe 2010 r. i dokonanie zabezpieczenia jej na majątku podatnika postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone orzeczenie referendarza sądowego B.O. (zwana dalej: "Skarżącą") wystąpiła w niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając przedmiotowy wniosek Skarżąca wskazała na swoją bardzo trudną sytuację finansową wynikającą z faktu, iż obecnie jest ona pozbawiona źródeł przychodu i nie zarabia, natomiast jej szacunkowy dochód od początku 2016 r. wynosi 1.000 zł miesięcznie. Skarżąca nie posiada również oszczędności. Do swojego majątku Skarżąca zaliczyła dom o pow. 250 m2 i działkę o pow. 3,49 ha, wskazując że są one obciążone hipoteką. Wskazała też, że nie może sprzedać posiadanych przez siebie pojazdów, gdyż jeden z nich jest uszkodzony, natomiast drugi jest obciążony zastawem. Skarżąca posiada jedynie nieściągalne wierzytelności. Ponadto opisując swoją sytuację rodzinną Skarżąca wskazała, że ma trójkę dzieci i otrzymuje alimenty na dwójkę dzieci w kwocie po około 1.000 zł miesięcznie. Jako swoje stałe obciążenia wskazała kredyt inwestycyjny (rata w wysokości 21 tys. zł miesięcznie) oraz kredyt obrotowy (rata w wysokości około 26 tys. zł miesięcznie). Natomiast jako miesięczny koszt utrzymania domu wskazała kwotę 1.350 zł, na którą składają się należności za: gaz, wodę, prąd i wywóz nieczystości. Następnie w wykonaniu wezwania referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz podania dodatkowych informacji dotyczących sytuacji materialnej, pełnomocnik Skarżącej poinformował w piśmie z dnia 14 września 2016 r., że zysk z działalności gospodarczej prowadzonej przez Skarżącą za 2016 r. do dnia 15 marca 2016 r. wyniósł 6.462 zł. Koszt utrzymania rodziny Skarżącej za czerwiec 2016 r. wyniósł 6.695 zł, a w tym: woda, gaz, prąd, ZUS, PIT, polisa, telefony i inne. Skarżąca ma zablokowany rachunek bankowy i wypowiedziano jej umowę kredytową. Ponadto Sąd otworzył względem Skarżącej przyśpieszone postępowanie układowe. Skarżąca przeznacza też znaczne kwoty na utrzymanie swoich dzieci, tj. studia w Wielkiej Brytanii – ok. 9 tys. £, przeloty – jeden lot ok. 1.000 zł, wyżywienie i materiały naukowe – 500 £ miesięcznie, studia w W. – ok. 1.200 zł miesięcznie, koszt utrzymania syna w gimnazjum – ok. 600 zł miesięcznie. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności, ani dochodów, z których może utrzymywać dzieci. Wynagrodzenie jej pełnomocnika jest ustalone wg reguły success fee. Pełnomocnik Skarżącej załączył również do przedmiotowego pisma kopie m. in. następujących dokumentów: zawiadomienia o zajęciu zabezpieczającym, deklaracji podatkowych, bilanse oraz rachunki zysków i strat, wyciągi z rachunków bankowych, ostateczne wezwanie do zapłaty. Postanowieniem z dnia 23 września 2016 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wskazując w uzasadnieniu, że Skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - zwanej dalej: "p.p.s.a." Pismem z dnia 13 października 2016 r. pełnomocnik Skarżącej wniósł sprzeciw od powyższego orzeczenia referendarza sądowego, wnosząc o jego zmianę, poprzez uwzględnienie wniosku Skarżącej o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że łączna kwota wpisów od skarg w sześciu sprawach zainicjowanych przez Skarżącą wynosi 3.000 zł i uiszczenie tej kwoty przekracza jej możliwości finansowe. Obecnie Skarżąca nie jest w stanie poczynić chociażby minimalnych oszczędności. Pełnomocnik Skarżącej nie zgodził się też ze stanowiskiem przedstawionym w zaskarżonym orzeczeniu, że Skarżąca powinna była i miała taką możliwość, aby zabezpieczyć wcześniej środki na poczet kosztów ewentualnego postępowania sądowego, gdyż zaskarżone działania organów skarbowych zostały dokonane nagle i bez jakiejkolwiek możliwości obrony przed nimi. Pełnomocnik Skarżącej zarzucił też, że referendarz sądowy w zaskarżonym orzeczeniu oceniając kwestię spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, nie wziął pod uwagę kosztów koniecznych do utrzymania Skarżącej i jej dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 259 § 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpoznając sprzeciw, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). W ocenie Sądu zaskarżone sprzeciwem Skarżącej postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 września 2016 r. odpowiada prawu oraz zostało wydane w poprawnie ustalonym stanie faktycznym. Referendarz sądowy słusznie zauważył, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż sytuacja finansowa, w której się znajduje uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy. Zdaniem Sądu powyższa konkluzja jest zasadna i ma oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, iż strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a., strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy ma bowiem charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź osoby, których środki są ograniczone i pozwalają na zaspokojenie tylko niezbędnych potrzeb egzystencjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek w utrzymaniu koniecznym siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04, niepubl.). W orzecznictwie podkreśla się również, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od podmiotów toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Wyjaśnić również należy, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem wystąpienia sporu sądowego związanego z tą działalnością, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Z kolei w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten uniemożliwia ten dostęp. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, że nie wykazała ona, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zauważyć bowiem należy, że z nadesłanych przez Skarżącą kopii dokumentów w postaci rachunku zysków i strat wynika, że w 2015 r. Skarżąca osiągnęła z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej przychód netto w wysokości 2.811.205,96 zł, zaś w 2014 r. w wysokości 13.274.089,69 zł. Należy więc uznać, że możliwym było dla Skarżącej wygospodarowanie, jako kosztu działalności gospodarczej, kwoty wymaganego w niniejszej sprawie wpisu sądowego od skargi w wysokości 500 zł, a poza tym wpisów do pozostałych sześciu spraw o sygn. akt III SA/Wa 2322-27/16, których łączna wysokość wynosi 3.000 zł. Zgodzić się przy tym należy ze stanowiskiem zaprezentowanym w zaskarżonym orzeczeniu referendarza sądowego, że w świetle poglądów wyrażonych w orzecznictwie sądów administracyjnych, dla oceny zdolności płatniczych osoby prowadzącej działalność gospodarczej istotny jest osiągany przychód, nie zaś dochód. Zgodzić się też należy ze stanowiskiem referendarza sądowego, że koszty sądowe do uiszczenia których Skarżąca jest zobowiązana w niniejszej sprawie nie mogą ustępować pierwszeństwa pozostałym wydatkom Skarżącej i jej rodziny opisanym w jej wniosku, tym bardziej, że znaczna część tych wydatków jest związana z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą. Jak już wcześniej wskazano, w tej sytuacji koszty sądowe winny być traktowane na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności gospodarczej i pokrywane wraz z nimi. Z powyższych względów uznać należy, iż Skarżącej zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca nie spełniła bowiem przesłanki przyznania prawa pomocy wynikającej z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.