III SA/Wa 2371/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Bożena Dziełak (sprawozdawca), Sędziowie sędzia WSA Piotr Przybysz, sędzia WSA Jarosław Trelka, Protokolant referent stażysta Magdalena Gajewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za styczeń, luty, marzec 2008 r. 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z dnia [...] września 2013 r. nr [...], 2) stwierdza, że decyzje wymienione w punkcie 1) nie mogą być wykonane w całości, 3) zasądza od Ministra Pracy i Polityki Społecznej na rzecz P. G. kwotę 740 zł (słownie: siedemset czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] września 2013 r. Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych ("Prezes PFRON") orzekł o odpowiedzialności Skarżącego – P. G., za zaległości E. sp. z o.o. ("Spółka") z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych ("PFRON") styczeń, luty i marzec 2008 r. oraz odsetki od tych zaległości, natomiast umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania oraz ustalenia odpowiedzialności Skarżącego z tytułu wpłat za okres od maja do października 2008 r. Wyjaśnił, że postanowieniem z [...] listopada 2012 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w W. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec Spółki z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Ponieważ w okresie od 1 września 2007 r. do 30 kwietnia 2008 r. Skarżący pełnił funkcję członka zarządu Spółki, zgodnie z art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej, a zatem odpowiada za powstałe wówczas zaległości. Zdaniem Prezesa PFRON, Skarżący nie wykazał, że we właściwym czasie złożono wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki i nie przedłożył dowodów potwierdzających, iż nie ponosi winy za niezgłoszenie we właściwym czasie takiego wniosku oraz wniosku o przeprowadzenie postępowania układowego. Skarżący nie wskazał również mienia Spółki z którego egzekucja mogłaby umożliwić zaspokojenie zaległości w znacznej części. Ciężar udowodnienia tych okoliczności, jako przesłanek zwalniających z odpowiedzialności, spoczywał na Skarżącym. W odwołaniu od tej decyzji Skarżący wniósł o jej uchylenie w całości i umorzenie prowadzonego wobec niego postępowania w zakresie odpowiedzialności z tytułu wpłat na PFRON za okres od stycznia do marca 2008r. z uwagi na jego bezprzedmiotowość, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. W ocenie Skarżącego w okresie, gdy pełnił funkcję prezesa zarządu, Spółka znajdowała się w dobrej kondycji finansowej, o czym świadczy zysk wypracowany w 2007 r., potwierdzony uchwałami zgromadzenia wspólników z 22 września 2008 r., o udzieleniu Skarżącemu absolutorium z wykonywania obowiązków prezesa zarządu, o zatwierdzeniu sprawozdanie zarządu z działalności Spółki i sprawozdania finansowego za 2007 r. oraz o przeznaczeniu zysku za ten rok na pokrycie strat z lat ubiegłych i na kapitał zapasowy. W okresie pełnienia przez Skarżącego funkcji w zarządzie Spółki nie wystąpiły przesłanki do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie jej upadłości, Skarżący nie może zatem odpowiadać za niezłożenie wniosku w odpowiednim terminie. Termin ten bowiem nigdy nie zaczął biec wobec niego. Natomiast od kwietnia 2008 r. Skarżący nie ma już wglądu w mienie i majątek Spółki. Decyzją z [...] maja 2014 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej decyzję organu pierwszej instancji utrzymał w mocy. Za bezsporne uznał, że Spółka była zobowiązania do dokonywania obowiązkowych wpłat na PFRON, z których się nie wywiązywała począwszy od zobowiązanis za styczeń 2008 r. Zgodnie zaś z art. 21 Prawo upadłościowego i naprawczego ("p.u.n."), termin na zgłoszenie upadłości wynosi 2 tygodnie od dnia, gdy dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań. Minister PiPS podkreślił, iż nie ma żadnych podstaw do traktowania zaległości wobec PFRON jako pozbawionych znaczenia w aspekcie sytuacji finansowej Spółki i przyjęcia, że pomimo powstania tych zaległości, nie doszło do niewywiązywania się przez Spółkę ze zobowiązań, których termin płatności upływał w okresie, gdy Skarżący był członkiem zarządu. Dla określenia, czy dłużnik jest niewypłacalny, nieistotne jest bowiem, czy nie wykonuje wszystkich zobowiązań pieniężnych, czy też tylko niektórych z nich. Nieistotny też jest rozmiar niewykonywanych przez dłużnika zobowiązań. Minister PiPS odwołał się również do celu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, jakim jest ochrona należności publicznoprawnych. Stwierdził, że skoro zgodnie z art. 2 p.u.n., postępowanie upadłościowe należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu, a jeśli racjonalne względy na to pozwolą – dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane, to doprowadzenie do sytuacji, iż PFRON przez 5 lat nie mógł uzyskać spłaty zobowiązań, których termin płatności przypadał w okresie sprawowania przez Skarżącego funkcji członka zarządu, samo w sobie rozstrzyga, że wniosek o upadłość nie był złożony "we właściwym czasie" w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) Ordynacji podatkowej. W ocenie organu odwoławczego Skarżący nie wykazał, iż jako członek zarządu podjął działania zmierzające do zaspokojenia wierzyciela podatkowego. Nie wykazał też, że zgłoszono we właściwym czasie wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości oraz że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości nastąpiło bez jego winy. Zdaniem Ministra PiPS, przedłożona przez Skarżącego opinia biegłego z zakresu finansów, ekonomii, bankowości i rachunkowości, sporządzona dla Sądu Rejonowego w Opolu, nie może być wiążąca w tej sprawie, ponieważ nie została sporządzona w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki. Ponadto dane przedstawione w opinii biegłego nie świadczą na korzyść Skarżącego. Wskaźniki płynności Spółki w żadnym z badanych lat nie mieściły się w granicach 1,2 – 2,0, oznaczających zachowanie równowagi finansowej firmy. W 2007 r. wskaźnik ten wynosił 0,85. Od wytyczonych norm odbiegają także wskaźniki szybkiej płynności w latach 2003 – 2009, mierzące natychmiastową zdolność firmy do spłaty długów. Natomiast podnoszone przez Skarżącego umorzenie postępowań prowadzonych wobec niego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego i Prezesa Głównego Urzędu Miar spowodowane było okolicznością, że dotyczyły one zobowiązań, których termin płatności upływał w innym czasie niż okres pełnienia przez Skarżącego funkcji członka zarządu. W skardze złożonej na powyższą decyzję Skarżący wniósł o jej uchylenie w całości, a także o uchylenie poprzedzającej ją decyzją organu pierwszej instancji oraz umorzenie postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Zarzucił naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni: – art. 107 § 1 i art. 116 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej przez uznanie, że Skarżący ponosi odpowiedzialność za zaległości Spółki z tytułu wpłat na PFRON za okres od stycznia do marca 2008 r.; – art. 11 § 1 i 2 p.u.n. przez uznanie, że w okresie od stycznia do marca 2008 r. Spółka była w stanie niewypłacalności lub istniały podstawy do złożenia wniosku o ogłoszenie jej upadłości. Uzasadniając powyższe zarzuty Skarżący powtórzył argumentację przedstawioną w odwołaniu. Ponownie powołał się na okoliczność, że w okresie pełnienia przez niego funkcji prezesa zarządu kondycja finansowa Spółki była dobra, a zatem nie było podstaw do zgłaszania wniosku o jej upadłość. Natomiast z chwilą podjęcia przez Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników Spółki uchwały o odwołaniu Skarżącego z tej funkcji, utracił on wszelkie uprawnienia do reprezentowania Spółki oraz decydowania o jej sprawach finansowych i zakończenia rozpoczętych działań. Negatywna przesłanka odpowiedzialności członka zarządu nie została spełniona, ponieważ w okresie sprawowania przez Skarżącego funkcji prezesa zarządu Spółka nie była w stanie niewypłacalności. Skarżący powołał się przy tym na orzecznictwo dotyczące zaistnienia przesłanek ogłoszenia upadłości dłużnika w światle Prawa upadłościowego i naprawczego. W odpowiedzi na skargę Minister PiPS wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. W jego ocenie zarzuty skargi są niezasadne. W piśmie z 13 kwietnia 2015 r. Skarżący wniósł o nieuwzględnienie stanowiska MPiPS. Jego zdaniem, bez znaczenia jest sytuacja Spółki w okresie, kiedy nie był on prezesem jej zarządu. Skarżący nie zgodził się z twierdzeniem MPiPS, że opinia biegłego nie świadczy na jego korzyść. Podtrzymał swoje stanowisko i powtórzył argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę należało uwzględnić, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie Sąd oparł się na powodach innych niż wskazane w skardze. Działanie takie umożliwia art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.", zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu ma prawo i obowiązek uwzględnić również okoliczności, wprawdzie nie wskazane w skardze jako zarzut, ale mające wpływ na tę ocenę. Tym samym ma też obowiązek zbadania, czy zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem prawa, mogącym skutkować stwierdzeniem jej nieważności. Zdaniem Sądu do naruszenia takiego doszło w rozpoznanej sprawie. Zgodnie z art. 143 § 1 Ordynacji podatkowej, organ podatkowy może upoważnić funkcjonariusza celnego lub pracownika kierowanej jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w jego imieniu i w ustalonym zakresie, a w szczególności do wydawania decyzji, postanowień i zaświadczeń. W sprawach wpłat na PFRON przepis ten ma zastosowania na mocy odesłania zamieszczonego w art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.) – dalej: "ustawa o rehabilitacji". Sąd ustalił, że wydana w pierwszej instancji decyzja Prezesa Zarządu PRFON podpisana została z jego upoważnienia łącznie przez dwie osoby, a mianowicie przez W. O. – Kierownika [...] Sekcji Obsługi Pracodawców oraz U. G.– Kierownika Działu ds. Rozliczeń i Postępowań Administracyjnych. Na wezwanie Sądu, Minister PiPS przedłożył poświadczone za zgodność z oryginałem kserokopie: upoważnienia z 25 lipca 2015 r. nr [...], udzielonego U. G. oraz upoważnienia z 25 lipca 2015 r. nr [...], udzielonego W. O. Uwzględniając wniosek pełnomocnika Ministra PiPS, złożony na rozprawie w dniu 10 czerwca 2015 r., Sąd przeprowadził dowód z powyższych dokumentów, na co zezwala art. 106 § 3 p.p.s.a. W przedstawionych upoważnieniach powołano się na art. 143 Ordynacji podatkowej i upoważniają one wskazane w nich osoby do wydawania decyzji w imieniu Prezesa Zarządu PFRON, przy czym konieczne jest tu współdziałanie łączne dwóch upoważnionych osób. Jednakże Sąd stwierdził, że umocowanie wynikające z upoważnień udzielonych U. G. oraz W. O. nie obejmuje wydawania decyzji w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podmiotów zobowiązanych do wpłat na PFRON, dla których to decyzji podstawą materialnoprawną jest art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 49 ustawy o rehabilitacji. W treści upoważnień określono przedmiot decyzji, jakie w imieniu Prezesa Zarządu PFRON mogą być podpisywane przez inne osoby (np. w sprawach stwierdzenia nadpłaty, udzielania ulg w spłacie należności). W obu upoważnieniach w pkt 10 zamieszczono umocowanie "do wydawania decyzji określających wysokość zobowiązania, z wyłączeniem decyzji, w których kwota należności głównej przekracza 100.000 zł". Zdaniem Sądu, użyte w pkt 10 upoważnień sformułowanie "określanie zobowiązania" jednoznacznie wskazuje, że punkt ten upoważnia do wydawania decyzji na podstawie art. 21 § 3 Ordynacji podatkowej w związku z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji, a zatem decyzji określających wysokość wpłat wymienionych w art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji. Decyzje wydawane na podstawie tych przepisów kończą postępowania, których przedmiotem jest określenia prawidłowej wysokości zobowiązania, na mocy przepisów ustawy o rehabilitacji obciążającego określony podmiot. Tytułem wyjaśnienia Sąd wskazuje, że podmiot ten – gdyby było to zobowiązanie podatkowe – posiadałby status podatnika. Natomiast istotą decyzji o charakterze konstytutywnym, wydawanych na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, jest orzeczenie o odpowiedzialności osoby innej niż podmiot zobowiązany do wpłat na mocy przepisów ustawy o rehabilitacji, za zaległości z tytułu tych wpłat. Decyzja taka nie określa wysokości zobowiązania (wpłat, o których mowa w art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji), a kwotę zaległości z tytułu takiego zobowiązania, do jakiej uiszczenia zobligowana jest osoba trzecia (np. członek zarządu spółki kapitałowej). Odpowiedzialność osoby trzeciej obejmuje przy tym nie tylko zaległości z tytułu zobowiązań, ale również odsetki za zwłokę w ich uiszczeniu oraz koszty egzekucyjne powstałe w związku z próbą ich przymusowego wykonania (art. 107 Ordynacji podatkowej). Tym samym upoważnienie do wydawania decyzji "określających zobowiązania" nie może uprawniać do wydawania decyzji w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości z tytułu zobowiązania, do uiszczenia którego na mocy przepisów prawa obowiązany jest inny podmiot. Przedmiot tych decyzji jest bowiem inny. Sąd stwierdza zatem, że w rozpoznanej sprawie decyzja Prezesa Zarządu PFRON z [...] września 2013 r. została podpisana przez U. G. oraz W. O., które nie były osobami upoważnionymi do podpisania tej decyzji. Wprawdzie decyzja podpisana przez osobę nieupoważnioną wchodzi do obrotu prawnego, ale obarczona jest wadą powodującą konieczność stwierdzenia jej nieważności. Podpisanie decyzji przez osobę nieuprawnioną stanowi rażące naruszenie art. 210 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym decyzja zawiera podpis osoby upoważnionej, z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego (brzmienie to obowiązywało w dacie wydania ww. decyzji Prezesa Zarządu PFRON). W świetle tego przepisu podpis jest elementem konstytutywnym decyzji, jako że do jego złożenia istnieje jedynie projekt decyzji. Oczywistym jest więc, że podpis musi zostać złożony przez osobę rzeczywiście upoważnioną do podpisania danej decyzji. Wskazane w powyższym przepisie oznaczenie osoby podpisującej poprzez podanie jej imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego, służy kontroli właśnie umocowania pracownika organu orzekającego, który wydaje decyzję. Rażące naruszenie prawa jest przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji, wymienioną w art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji dotkniętą wadą nieważności z powodu rażącego naruszenia art. 210 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej, Minister PiPS także dopuścił się rażącego naruszenia tego przepisu (por. wyrok NSA z 23 stycznia 2009 r. sygn. akt II FSK 1420/07; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z uwagi na opisaną wyżej wadliwość wydanych w rozpoznanej sprawie decyzji, niemożliwym jest odniesienie się przez Sąd do zasadniczej kwestii spornej między stronami, tj. do zasadności orzeczenia o odpowiedzialności Skarżącego za zaległości Spółki z tytułu wpłat na PFRON. Tym samym Sąd nie mógł także odnieść się do zarzutów skargi kwestionujących stanowisko organów orzekających w tym zakresie. Ponownie rozpatrując sprawę Prezes Zarządu PFRON uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną. Oznacza to obowiązek opatrzenia decyzji podpisem pracownika dysponującego prawidłowym upoważnieniem do wydawania na podstawie art. 107 i nn. Ordynacji podatkowej decyzji w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności osób trzecich (w tym członków zarządów spółek kapitałowych) za zaległości we wpłatach na PFRON. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzję organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 2 w związku z art. 135 p.p.s.a. Zakres, w jakim decyzje, których nieważność stwierdzono, nie podlegają wykonaniu określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. Na wniosek Skarżącego, Sąd zasądził na jego rzecz koszty postępowania sądowego zgodnie z art. 200 w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a., w kwocie równej uiszczonemu wpisowi od skargi oraz kosztom zastępstwa procesowego w wysokości określonej w § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461).