III SA/Wa 257/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 23 września 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – wnioskowane przez stronę - obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli zwolnienie od kosztów sądowych, obejmuje zwolnienie od opłat sądowych, czyli wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrot wydatków i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien uprawdopodobnić okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Wnioskiem zawartym w treści formularza PPF z 16 września 2008 r., R. W. – dalej jako skarżący – zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, ponieważ nie jest w stanie ich ponieść ze względu na niskie zarobki żony i brak jakichkolwiek dochodów skarżącego. Jest osobą bezrobotną, a z żoną zawarł umowę o wyłączenie wspólności. Wskazał, że żona – ze swojej pensji pracownika [...] w W. w wysokości 663,- zł – utrzymuje dzieci i dom. Lokal mieszkalny jest własnością żony, córka jest bezrobotna – nie zarejestrowana w urzędzie pracy, a wydatki na rzecz pełnomocnika ponosi matka skarżącego. Skarżący wskazał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną – z którą ma rozdzielność majątkową oraz z synem i córką. Do wniosku skarżący dołączył "informację dla osób rejestrujących się w powiatowym urzędzie pracy", świadectwo pracy, informację o zaliczkach na podatek dochodowy od osób fizycznych pobrany za okres styczeń – marzec 2008 r., zmianę warunków umowy o pracę za porozumieniem stron, akt notarialny o wyłączeniu wspólności ustawowej, zaświadczenie o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 31 grudnia 2004 r. 3. Referendarz sądowy, mając na uwadze zasadę wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483) zauważa, że podstawowymi formami bezpośredniego stosowania konstytucji są: samoistne jej stosowanie (gdy akt prawny stosowania opiera się wyłącznie na normie konstytucyjnej) i współstosowanie normy Konstytucji razem z normami ustaw (w mniejszym stopniu innych aktów normatywnych), służących jej realizacji (zob więcej K Działocha, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji, Wydawnictwo Sejmowe, 2005). Bezpośrednie zastosowanie mogą mieć te przepisy Konstytucji RP, które nie wymagają konkretyzacji ustawowej i które dostatecznie precyzyjnie określają konstytucyjne prawa podmiotowe, co nie zmienia potrzeby wskazania, że stosowanie konstytucji znajduje także wyraz również w procesie interpretacji prawa. Najbardziej typowe jest tzw. współstosowanie przepisów Konstytucji i przepisów ustaw, co ma miejsce w sytuacji, gdy dana materia jest jednocześnie regulowana tak na poziomie konstytucyjnym, jak ustawowym. Wówczas przepis konstytucyjny albo – wraz z przepisem ustawy – staje się budulcem do zbudowania normy prawnej, bądź staje się wyznacznikiem sposobu ustalenia prawnego znaczenia przepisu ustawy (co przybiera postać tzw. wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją i może następować także w oparciu o ogólne zasady konstytucyjne). Wskazania, co do sposobu interpretacji przepisów Konstytucji i ustaw zawarte są – przede wszystkim - w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego. W wykonywaniu swych kompetencji Trybunał uwzględnia "normy, zasady i wartości konstytucyjne" (np. godność człowieka, osoby starszej, zasada ochrony rodziny), zaś tekst aktu normatywnego jest jedynie "punktem wyjścia", pozwalającym na wydobywanie dalszych reguł, wprawdzie wyraźnie w Konstytucji nie zapisanych, ale wynikających z całokształtu jej postanowień i z systemu aksjologicznego przez nią ustanowionego (http://www.trybunal.gov.pl/index2.htm). Każde orzeczenie Trybunału przyjmuje wskazanie zbioru wartości i założeń, z uwzględnieniem którego dokonuje się zarówno kontroli aktu, jak też stosowania prawa, co powinno być uwzględniane podczas stosowania prawa przez inne Sądy. Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez referendarza sądowego oznacza uwzględnienie w treści rozstrzygnięcia – i zastosowanie – zalecanego sposobu rozumienia przepisów Konstytucji mogących mieć zastosowanie w sprawie - jak np. art.2, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 78 i in. – oraz treści innych aktów prawnych, w szczególności ratyfikowanych umów międzynarodowych (art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji), które mogą wpływać na sposób stosowania przepisów regulujących prawo pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tj. art. 243 § 1 n. u.p.p.s.a. Obowiązek uwzględniania przepisów Konstytucji przy podejmowaniu rozstrzygnięcia przez referendarza sądowego wynika z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, który "(...) podkreśla, że art. 8 ust 2 Konstytucji nakłada na wszystkich obowiązek bezpośredniego stosowania jej przepisów i (....) nie zwalnia sądów oraz organów władzy publicznej od obowiązku bezpośredniego stosowania Konstytucji.(....)" (por. przykładowo wyrok TK z 28 listopada 2001 r. sygn. K 36/01, wyrok z 31 stycznia 2001 r. sygn. P 4/99, postanowienie z 22 marca 2000 r. sygn. P.12/98). Zatem obowiązek stosowania przez referendarza sądowego przepisów Konstytucji przy podejmowaniu rozstrzygnięć z zakresu prawa pomocy, we wskazanych wyżej granicach, jest uniezależniony od wyników rozważań posiadania przez referendarza sądowego przymiotu organu władzy publicznej, czyli posiadania cech podmiotu, który z mocy prawa dysponuje władzą publiczną i wypełnia funkcję władzy publicznej, szeroko rozumianej. 4. Z uwzględnieniem uwag poczynionych powyżej referendarz sądowy zauważa, że w prawomocnym postanowieniu z 14 kwietnia 2008 r., Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie, oceniając, wniosek złożony przez skarżącego, uznał, iż przedstawiona w nim sytuacja majątkowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. W takiej ocenie utwierdza Sąd wysokość dochodów osiąganych aktualnie przez skarżącego z tytułu wynagrodzenie o pracę, jak również dochodów osiągniętych w latach poprzednich (zgodnie ze złożonymi kopiami deklaracji podatkowych). Na podjęciu tej oceny zaważyła również okoliczność, że podobnie została oceniona zdolność skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych w innych sprawach, zawisłych przed WSA – o sygn. III SA/WA 122/08 i III SA/Wa 123/08. Prawomocność polega na tym, że po wydaniu orzeczenia sądowego w danej sprawie nie można rozstrzygnąć jej jeszcze raz na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Takie orzeczenie wiąże sąd lub inny organ, który je wydał, i strony uczestniczące w danej sprawie, a także inne podmioty. Referendarz sądowy zauważa przy tym, uwzględniając zakres uprzednio podjętego rozstrzygnięcia Sądu, że okoliczności sprawy nie zmieniły się w stopniu umożliwiającym odmienną ocenę sytuacji majątkowej skarżącego. Podstawą istnienia współczesnego państwa prawa jest istnienie zasady praworządności, czyli obowiązku przestrzegania prawa, także podczas jego stosowania. Z istotą państwa prawnego wiąże się także zasada pewności prawa (której elementami są: jawność, stabilność i jasność prawa) i zasada ochrony praw słusznie nabytych (uzyskane raz prawo nie może być odebrane lub w niekorzystny sposób zmodyfikowane), której istnienie uzasadnia się tym, że adresaci norm prawnych muszą mieć określone podstawy do planowania swoich działań prawnych, a jedną z tych podstaw jest istniejący porządek prawny i przewidywalność rozstrzygnięć sądowych. Istota zasady praw nabytych sprowadza się do nakazu stanowienia i stosowania prawa tak, żeby obywatel mógł układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na skutki prawne, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji (wyrok TK z 10 lipca 2000 r. SK 21/99), a – jak w sprawie wskazano – sytuacja strony, ani prawna, ani faktyczna, nie zmieniła się w stopniu uzasadniającym odmienne rozstrzygnięcie w przedmiocie jej wniosku o prawo pomocy. Wprawdzie wynikający z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek wzajemnego wspierania się małżonków może miarkować niezdolność skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych, jednakże – jak wskazał Sąd w niniejszej sprawie – przepis ten ma charakter obowiązku prawnego, a nie jedynie moralnego. W przypadku zatem, gdy sytuacja majątkowa małżonka umożliwiałaby udzielenie pomocy w uiszczeniu kosztów sądowych Skarżący powinien się o taka pomoc zwrócić, zaś dopiero ewentualna odmowa jej udzielenia byłaby przedmiotem oceny Sądu. Niezależnie jednak od tego zastrzeżenia, z nadesłanych dokumentów wynika, iż zarobki osiągane przez żonę Skarżącego oraz fakt ponoszenia kosztów utrzymania rodziny nie pozwalają na udzielenie takiej pomocy. Także sytuacja zawodowa i wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów nie uprawnia do stwierdzenia, ze jest on w stanie partycypować w kosztach sądowych – co zostało stwierdzone w przywołanych uprzednio trzech postanowieniach sądu: nie można oczekiwać od skarżącego nakładów na postępowanie sądowe, jeśli nie dość, że skarżący jest zobowiązany do pomocy zstępnym, to nie posiada stałych źródeł utrzymania. Zdaniem referendarza sądowego, z nadesłanych dokumentów wynika brak możliwości poprawy sytuacji skarżącego, w czasie trwania postępowania ze skargi kasacyjnej, w stopniu umożliwiającym mu uczestniczenie w tych kosztach. 5. Z tych powodów referendarz sądowy, uznał, na podstawie art.243 § 1, art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., jak w sentencji.