III SA/Wa 2793/06

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 28 stycznia 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku W. R. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] czerwca 2006 r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za 2003 r. p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy we wnioskowanym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) W. R. – dalej jako skarżący lub strona - prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą PHU K., wnioskiem z dnia 27 lipca 2006 r., złożonym na urzędowym formularzu PPF, zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że nie posiada żadnego majątku, a Urząd Skarbowy w R. i Urząd Celny w W. prowadzą przeciwko niemu egzekucję na kwotę około 10.000.000 zł. W.R. wyjaśnił, iż aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej, a od września 2005 r. do lutego 2006 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 25 kwietnia 2006 r. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy (do kwietnia 2007 r.) Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że W. R. nie posiada nieruchomości, przedmiotów wartościowych oraz oszczędności pieniężnych, a jego jedynym źródłem utrzymania jest renta w wysokości 520 zł brutto miesięcznie. Ponadto nadesłał do Sądu dokumenty źródłowe przedstawiające jego sytuację finansową. Z dokumentów tych wynikało, że skarżący otrzymuje rentę w wysokości 526,02 zł. Postanowieniem Sądu Rejonowego w R. został zabezpieczony majątek wnioskodawcy, nadto W. R. wpisano do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. W ciągu ostatnich dwóch lat wnioskodawca dokonał sprzedaży ruchomości o łącznej wartości 256.300,00 zł. 3) W sprzeciwie z dnia 20 listopada 2006 r. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 listopada 2006 r. W. R. podniósł, że z oświadczenia, co do stanu majątkowego w sposób jasny wynikało, że skarżący nie posiada jakichkolwiek środków by opłacić wpis sądowy w kwocie 35.914,00 zł. Nadesłane do Sądu dokumenty wskazują, że cały majątek skarżącego został zajęty przez Urząd Skarbowy, a konto w banku, o którym mowa w uzasadnieniu postanowienia referendarza w chwili obecnej nie istnieje. 4) Postanowieniem z dnia 13 grudnia 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zwolnił skarżącego od obowiązku uiszczenia wpisu ponad kwotę 18.000 zł i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. 5) Na skutek zażalenia wniesionego przez pełnomocnika skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 marca 2007 r. sygn. akt I FZ 71/07 uchylił zaskarżone postanowienie w części odmawiającej skarżącemu przyznania prawa pomocy i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. 6) Pismem z dnia 22 maja 2007 r. pełnomocnik skarżącego poinformował Sąd, że sytuacja majątkowa W. R. pozostaje bez zmian od czasu złożenia przez niego wniosku z dnia 27 lipca 2006 r. oraz, że otrzymuje on obecnie rentę w wysokości 564 zł i został uznany przez lekarza orzecznika ZUS za częściowo niezdolnego do pracy do dnia 8 listopada 2008 r. Z nadesłanego odpisu zeznania podatkowego za 2006 r. wynikało, że skarżący osiągnął w 2006 dochód w wysokości 9365,19 zł. 7) Postanowieniem z 11czerwca 2007 r. WSA w Warszawie zwolnił skarżącego od wpisu od skargi. Przy rozpatrywaniu niniejszego wniosku kluczowe znacznie miał fakt, iż W. R. w chwili obecnej nie prowadzi działalności gospodarczej, a wszelkie posiadane środki pieniężne zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. Skarżący jest częściowo niezdolny do pracy, a jego stałym dochodem jest świadczenie rentowe w kwocie 564 zł. W ocenie Sądu sytuacja finansowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od całości wpisu od skargi, który w rozpatrywanej sprawie ustalono na kwotę 35.914 zł. Odmowa przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie kosztów sądowych uzasadniona była tym, ze Sąd uznał jednocześnie, za niezasadne rozciągnięcie zwolnienia na ewentualne przyszłe koszty sądowe i przyznanie zwolnienia w zakresie całkowitym. Wpis od skargi jest bowiem, na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, jedynym ich elementem, a zwolnienie od obowiązku jego poniesienia pozwoli na rozpoznanie wniesionej skargi. 8) W złożonym formularzu PPF z 17 stycznia 2008 r. skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu poinformował, ze nie posiada żadnego majątku, ponieważ cały został zajęty przez organy skarbowe. Mieszka samotnie, sporadycznie pomagają mu dzieci i żona, z którymi nie prowadzi jednak wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący wskazał, że jedynym jego źródłem utrzymania jest renta w wysokości 563,- zł, z której – pomimo wstrzymania wykonania decyzji – jest potrącana kwota w wysokości 160,- zł. W wyniku spornych decyzji utracił firmę i cały majątek. Skarżący poinformował o licznych schorzeniach oraz o tym, że leczy się u lekarzy [...]. Zaznaczył, ze jego sytuacja majątkowa pogorszyła się, ponieważ Izba Celna, pomimo wyroku WSA, zajęła mu rentę. Skarżący dołączył do wniosku zaświadczenie lekarskie z 15 stycznia 2008 r., z którego wynika, ze cierpi na - nadciśnienie tętnicze, przewlekłą niewydolność krążenia, astmę oskrzelową - oraz dołączył ksero zajęcia wierzytelności i odcinek renty. 9) Zdaniem referendarza sądowego, mając na uwadze dokumenty nadesłane na poprzednich etapach postępowania w sprawie o przyznanie prawa pomocy oraz dokumenty złożone do rozpatrywanego wniosku, należy uznać, ze skarżący rzetelnie udokumentował sytuację, w której znajduje się. Mając to na uwadze, referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącego, ani jego możliwościami do natychmiastowego zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. Mając na uwadze wymaganą kwotę wpisu – ponad 17 tys – brak zasobów finansowych oraz bieżące przychody skarżącego, nie można uznać, że posiada on zdolność – nie tylko uiszczenia pełnej kwoty wymaganych kosztów sądowych – ale także zdolność partycypowania w kosztach w jakimkolwiek zakresie. Kwota 400,- zł, którą dysponuje skarżący, wystarcza – być może – przy dokonaniu daleko posuniętych oszczędności, na zaspokojenie podstawowych kosztów egzystencji, ale już nie umożliwia ponoszenia nakładów związanych z poratowaniem zdrowia, a w ogóle - z dochodzeniem swoich racji w Sądzie. Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, jest sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz lub Konwencja i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego, jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji, a przepis ten uzupełniają art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji. Część spraw będących w kognicji polskich Sądów Administracyjnych mieści się w zakresie znaczeniowym zwrotu sprawa cywilna w rozumieniu art. 6 EKPCz, część natomiast - jak sprawy podatkowe, niektóre budowlane, związane z deportacją – wykraczają poza zakres tego pojęcia. Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające dorobku Trybunału w zakresie prawa do Sądu, także, jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji. Celem Konwencji jest gwarancja praktycznych i skutecznych praw, a zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym kluczowe jest, by strony postępowania nie pozbawiać możliwości przedstawienia swojej sprawy sądowi (Steel i Morris p. Wielkiej Brytanii, nr 68416/01), zwłaszcza kiedy strona zwraca uwagę na to, że szczupłe środki finansowe nie pozwalają jej na skuteczną obronę swoich praw. Prawo do rzetelnego procesu zajmuje szczególne miejsce we współczesnym społeczeństwie demokratycznym (por Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r.). W obowiązującej w Polsce Konstytucji, także w art. 45, nie obowiązuje zróżnicowanie traktowania spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny. Przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby być przyczyną nieuzasadnionego zróżnicowania orzecznictwa w zakresie prawa pomocy w podobnych w sprawach administracyjnych rozstrzyganych przez Sąd Administracyjny. Standardy międzynarodowe, w tym art. 6 EKPCz tworzą standard ochrony minimalnej, a ustawodawstwo krajowe może przewidywać standardy wyższe, jak – np. – zagwarantowanie prawa do Sądu w art. 45 ust. 1 Konstytucji, nie tylko w sprawach cywilnych i karnych. Konstytucja RP nie limituje "prawa sądu" granicami określonymi w ustawie i gwarantuje prawo do ochrony sądowej nie tylko w szeroko pojętych "sprawach karnych i cywilnych ", jak art. 14 i 26 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 6 EKPCz. Ustanowienie w prawodawstwie krajowym, jak np. w art. 45 Konstytucji RP - wyższego standardu ochrony prawa niż w Konwencji, uzasadnia zarzut naruszenia praw jednostki także na podstawie uregulowań zawartych w Konwencji - w przypadku dóbr w niej chronionych. Ustanowienie w prawodawstwie krajowym, np. w art. 45 Konstytucji RP - wyższego standardu ochrony prawa niż w Konwencji i obniżenie standardu ochrony w ustawach krajowych ze względu na przyjęty niższy standard ochrony w Konwencji - będzie mogło być uznane za niekonstytucyjne. Stąd, przy rozpoznaniu każdej sprawy sądowoadministracyjnej należy uwzględniać dorobek ETPCz w zakresie prawa do Sądu, o którym mowa w art. 6 Konwencji. Każdy, czyje prawa i wolności zawarte w Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego (prawnego) do właściwego organu państwowego (por. uchwała siedmiu sędziów SN z 16 listopada 2004 r. sygn. SSP 42/04). Art. 13 Konwencji gwarantuje dostępność, na poziomie prawa krajowego, środka odwoławczego w celu wprowadzenia w życie istoty praw i wolności zawartych w Konwencji, bez względu na to, w jaki sposób są one gwarantowane w krajowym porządku prawnym. Środek odwoławczy dostępny w prawie krajowym powinien umożliwiać "właściwemu organowi państwowemu" zarówno rozpatrzenie istoty skargi o naruszenie postanowień Konwencji, jak i przyznanie skarżącemu stosownej pomocy (zadośćuczynienia). Środek odwoławczy musi być "skuteczny" w praktyce, tak jak i w prawie, w szczególności w tym sensie, iż nie może być w sposób nieuzasadniony utrudniany przez działania bądź zaniechania organów pozwanego państwa. W polskim ustawodawstwie podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji, który jest uzupełniony przez art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji. Prawo do sądu jest sformułowane w art. 45 ust. 1 Konstytucji, natomiast art. 77 ust. 2 zawiera zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Zabezpieczeniem prawa do sądu jest zasada instancyjności postępowania wyrażona w art. 78. Konstytucji. Prawo dostępu do sądu, także II instancji, poprzez rozważne badanie wniosków o zwolnienie z opłat sądowych i wniosków o przyznanie pomocy prawnej, powinno być zabezpieczone przez organy władzy publicznej w sposób szczególnie staranny, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, którego rolą jest ochrona naruszonych praw (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji). Fakt przyznania skarżącemu prawa pomocy w tej sprawie, na innym etapie postępowania, jak też argumentacja skarżącego podniesiona uprzednio, znana z urzędu referendarzowi sądowemu, nie obliguje referendarza sądowego do powielenia tego rozstrzygnięcia w tej analizowanej sprawie, ponieważ referendarz sądowy ocenia sytuację majątkową skarżącego za każdym razem oddzielnie, z uwzględnieniem wymaganych kosztów postępowania i aktualnej kondycji majątkowej wnioskodawcy. Jednakże w sytuacji, kiedy zdolność uczestnictwa strony w ponoszeniu kosztów sądowych była w sprawie uprzednio analizowana w postępowaniu przed Sądem I instancji, to w wypadku, kiedy sytuacja skarżącego nie uległa zmianie – albo uległa pogorszeniu – o czym należy każdorazowo decydować na podstawie przedłożonych przez stronę dokumentów, referendarz sądowy jest zobowiązany do orzeczenia o kosztach postępowania ze skargi kasacyjnej z uwzględnieniem uprzednio dokonanej, prawomocnej oceny. WSA w Warszawie, w postanowieniu z 11 czerwca 2007 r., uznał, że skarżącemu, znajdującemu się wówczas w sytuacji bytowej lepszej, niż obecnie, przysługuje prawo pomocy we wskazanym wyżej zakresie. Z dokumentów złożonych obecnie przez skarżącego wynika, że jego kondycja uległa pogorszeniu – ze względu na prowadzoną egzekucję. Referendarz sądowy nie doszukał się w sprawie okoliczności, które wskazywałyby na potrzebę podjęcia dodatkowych działań w celu ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego i dał wiarę oświadczeniom skarżącego, bez ich dodatkowej weryfikacji. Szerszy zakres udzielonej pomocy referendarz sądowy uzasadnia tym, że w przedstawionych przez skarżącego okolicznościach, mało prawdopodobnym jest gwałtowne polepszenie jego sytuacji finansowej. Stąd orzeczenie nie tylko o bezpośrednio wymagalnych kosztach sadowych, ale o kosztach sądowych w ogóle – zgodnie z wnioskiem. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.