III SA/Wa 2896/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Radosław Teresiak (sprawozdawca), Sędziowie sędzia WSA Włodzimierz Gurba, asesor WSA Piotr Dębkowski, Protokolant referent stażysta Krzysztof Durka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2019 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za IV kwartał 2012 r. 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w W. na rzecz J. T. kwotę 4045 zł (słownie: cztery tysiące czterdzieści pięć złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Na podstawie upoważnienia do kontroli z dnia [...].09.2016 r. Naczelnika Urzędu Skarbowego w W.; (dalej: NUS, Organ I instancji) przeprowadzono u J. T., prowadzącej działalność gospodarczą pod firmą P.H.U. D.; (dalej: Strona, Podatnik, Skarżąca), kontrolę podatkową w zakresie rzetelności zadeklarowanych podstaw opodatkowania, prawidłowości obliczania i wpłacania podatku od towarów i usług za IV kwartał 2012 r. Decyzją z dnia [...].01.2018 r., NUS określił Stronie zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług za IV kwartał 2012 r. w wysokości 11.903.00 zł oraz nadpłatę w podatku od towarów i usług za IV kwartał 2012 r. w kwocie 2.332.00 zł. Strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji kwestionując ustalenia NUS wynikające z wydanej decyzji dotyczące nieprawidłowości w zakresie podatku od towarów i usług za okres od 01.10.2012 r. do 31.12.2012 r. polegające na uznaniu, iż Stronie nie przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego wynikającego z faktur wystawionych przez firmę S. dokumentujących: - zakup usług archiwizacji i porządkowania danych, jak również usługę odzyskania utraconych danych z uszkodzonego dysku. Usługi udokumentowano fakturą VAT nr 40/12/2012 z dnia 14.12.2012 r.; - zakup jednego komputera przenośnego LENOVO N200 z systemem operacyjnym oraz dwóch komputerów AMD wraz z monitorem LCD 17" i systemem operacyjnym. Zakup udokumentowano fakturą VAT nr 47/12/2012 z dnia 21.12.2012 r.; - zakup usług polegających na instalacji sprzętu komputerowego udokumentowanego fakturą VAT nr 48/12/2012 z dnia 21.12.2012 r. Po przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału oraz argumentacji przedstawionej w odwołaniu Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w W.; dalej: DIAS, Organ II instancji, decyzją z dnia [...].09.2018 r. utrzymał w mocy decyzję NUS z dnia [...].01.2018 r. DIAS w uzasadnieniu decyzji wskazał, że oprócz protokołów przesłuchań, jako jeden z dowodów organ pierwszej instancji przyjął również ostateczną i prawomocną decyzję wydaną przez Naczelnika Urzędu Celno - Skarbowego w B., w stosunku do spółki S.. DIAS zauważył, że materiał powyższy wprawdzie został zgromadzone w trakcie innego postępowania, jednakże zgodnie z art. 299 § 1 Ordynacji podatkowej organy podatkowe udostępniają informacje zawarte w aktach spraw podatkowych organom i osobom wymienionym w art. 298, tj. m.in. innym organom podatkowym. Przepisy podatkowe nie sprzeciwiają się temu. aby takie materiały zostały wykorzystane w innym postępowaniu. W wydanej dla S. decyzji z dnia [...].06.2015 r. Naczelnik Urzędu Celno - Skarbowego w B. stwierdził, że podmiot ten wystawiał faktury nr 40/12/2012, nr 48/12/2012 i nr 47/12/2012 r. poświadczające wykonanie usług i dostawę towarów, których w rzeczywistości nie wykonano, a także wprowadził wystawione faktury do obrotu prawnego. Podatek wynikający z ww. faktur wystawionych m.in. na rzecz Strony został określony jako podlegający wpłacie do urzędu skarbowego na podstawie art. 108 ustawy o VAT. W ramach postępowania prowadzonego przez Organ I instancji przeprowadzono szereg czynności sprawdzających m.in. u kontrahentów Strony (Przedsiębiorstwo Handlowo-Budowlane "A." i Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe D.. Dokonano badania ksiąg podatkowych, z którego ustalenia zostały zawarte w protokole kontroli podatkowej sporządzonym w dniu 17.02.2017 r. Ponadto przeprowadzono dowód z przesłuchania świadków: S. A. i R. R.. W ocenie DIAS, celem Spółki S. było wprowadzenie do obrotu fikcyjnych faktur, które nie odzwierciedlały rzeczywistych transakcji pomiędzy podmiotami między nimi wyszczególnionymi. Przede wszystkim Spółka nie zatrudniała pracowników, pomimo że była odpowiedzialna za wykonanie różnorodnych prac, wymagających specjalistycznego przygotowania i wykształcenia (np. archiwizacja danych, czy odzyskiwanie utraconych danych z uszkodzonego dysku). Spółka (poza opłatami za telefon i najem lokalu) nie ponosiła tzw. kosztów pozostałych, nie rozerwalnie związanych z prowadzoną działalnością gospodarcza, takich jak zakup materiałów biurowych, kosztów użytkowania internetu, kosztów amortyzacji itp. Nie stwierdzono także, aby Spółka posiadała jakikolwiek majątek trwały, nie ustalono też faktycznego miejsca prowadzenia działalności, zaś na swoją siedzibę spółka wskazała adres wirtualnego biura. Pod adresami wirtualnych biur byli także zarejestrowani współpracujący ze Spółką kontrahenci. W składanych deklaracjach VAT-7 spółka S. nie deklarowała kwot do zapłaty, a jedynie kwoty do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. W warunkach rynkowych zasad funkcjonowania jednostki, której celem jest osiąganie zysku, generowanie przez Spółkę (oraz przez współpracujących i powiązanych z nią kontrahentów) kwot do przeniesienia jest niezrozumiałe i budzące uzasadnione wątpliwości co do rzetelności zawartych transakcji. Organ odwoławczy stwierdził, że przyjęta w zaskarżonej decyzji teza, iż podmioty wystawiające sporne faktury były podmiotami nieprowadzącymi rzeczywistej działalności gospodarczej, a zatem sporne faktury były tzw. fakturami pustymi, jest prawidłowa. Rozpatrując niniejszą sprawę DIAS wziął pod uwagę konieczność wskazania w stosunku do kwestionowanych transakcji na podstawie obiektywnych przesłanek, że Strona wiedziała lub powinna była wiedzieć, że transakcje mające stanowić podstawę do odliczenia podatku naliczonego związane były z przestępstwem popełnionym przez wystawcę faktur. Na podmiotach prowadzących zawodowo działalność gospodarczą ciąży obowiązek wykazywania szczególnej staranności w doborze kontrahentów. Organ odwoławczy podkreślił, że choć żaden przepis nie nakłada na podatnika obowiązku sprawdzania swoich kontrahentów, to jednakże w interesie osób prowadzących działalność gospodarczą leży podjęcie działań, które wyeliminowałyby ryzyko współpracy z nierzetelnymi podmiotami. To bowiem podatnik ponosi negatywne konsekwencje odliczenia podatku naliczonego z faktury nieodzwierciedlającej rzeczywistej transakcji, tzn. nie chodzi wyłącznie o przedmiot transakcji, ale także o podmioty biorące w niej udział. Zdaniem DIAS ustalenia niniejszego postępowania dowodzą, że Strona musiała mieć świadomość uczestnictwa w oszustwie podatkowym, gdyż: - brak jest dokumentów innych jak faktura potwierdzających świadczenie usług np. kalkulacji, ofert, protokołów odbioru, itp.; - brak informacji na temat danych osób wykonujących usługi wskazane w fakturach oraz okoliczności wykonania tych prac; - pomimo twierdzeń zawartych w zastrzeżeniach z dnia 02.03.2017 r. oraz w odwołaniu, że Strona sprawdziła czy spółka S. sp. z o.o. jest podmiotem gospodarczym i czy jest podatnikiem czynnym VAT brak jest w aktach sprawy dowodów potwierdzających ten fakt; - z zeznań Strony wynika, że na przełomie listopada i grudnia 2012 r. R. R. przyjechał do biura wraz młodym mężczyzną, który wykonał usługi. Zauważyć należy natomiast, iż w spółce S. R. R. do dnia 24.10.2012 r. pełnił funkcję prezesa, a następnie wpisem z dnia 19.11.2012 r. został wykreślony z KRS jako udziałowiec Spółki. W tej sytuacji nie sposób dać wiary twierdzeniom Strony, na temat sprawdzenia spółki S. w rejestrze KRS: - z zeznań Strony wynika, iż R. R. znany był na płaszczyźnie prywatnej, płatności dokonano w formie gotówkowej. Dokonanie płatności za faktury w formie gotówkowej, uniemożliwia kontrolę faktycznie dokonanych płatności z tytułu określonych na fakturach należności pomiędzy stronami transakcji, jak również uniemożliwia zweryfikowanie stanowiska podatnika o rzeczywistym obrocie, szczególnie w sytuacji, gdy poza fakturami, podatnik nie posiada innych dowodów rzeczywistej realizacji transakcji. W ocenie DIAS, istnieją zatem obiektywne przesłanki wskazujące na to. że Strona nie zachowała należytych środków ostrożności przy zawarciu transakcji z S. Sp. z o.o. Jak wskazał Organ odwoławczy, w obrocie gospodarczym nawiązanie współpracy z dostawcą poprzedzone jest zawarciem umowy pisemnej (chociażby dla celów dowodowych), sprawdzeniem wiarygodności firmy, omówieniem warunków dostawy i zapłaty, a w szczególności ustaleniem czy kontrahent posiada stosowne pozwolenia na prowadzenie danego rodzaju działalności. Takich działań, których można racjonalnie oczekiwać od przedsiębiorcy działającego z należytą starannością kupiecką. Strona nie podjęła. Ponadto w przedmiotowej sprawie płatność dokonywana była gotówką, natomiast w przypadku takich płatności orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że nieuczciwym transakcjom towarzyszy gotówkowa forma rozliczeń, co utrudnia możliwość odtworzenia faktycznego przebiegu wydarzeń (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 23.10.2015 r., sygn. akt I SA Op 458/15, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 23.02.2010 r., sygn. akt I SA/Go 2/10). Jak zaznaczył DIAS, ww. działanie nie jest formalnym obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, ale mieści się w granicach należytej staranności przyjętej w obrocie gospodarczym. W prowadzonym postępowaniu Strona nie wykazała również, iż jako profesjonalnie działający przedsiębiorca, przyjęła i stosowała procedury dotyczące weryfikacji osoby kontrahenta. Podkreślenia wymaga, że Strona prowadząc działalność gospodarczą, a więc występując w obrocie gospodarczym jako profesjonalista we własnym dobrze pojmowanym interesie musi zachowywać wysoki miernik staranności. Okoliczności rozpoznanej sprawy dowiodły natomiast, że takiego standardu Strona nie przestrzegała. Działania weryfikacyjne kontrahenta były niewystarczające. Podatnik podatku VAT jako prowadzący profesjonalnie działalność gospodarczą musi dbać bowiem o to. by zawierać transakcje niepodejrzane i to w zakresie każdego z jej elementów. Strona wiedzę w ty m zakresie jako profesjonalista powinna była posiadać i jednocześnie tak układać swoje stosunki gospodarcze, aby nie narażać się w przyszłości na konsekwencje jakichkolwiek uchybień czy zaniedbań. Ponadto organy zakwestionowały nabycia towarów w łącznej wysokości 4.669,48 zł wynikające z faktur VAT dokumentujących zakupy towarów przeznaczonych do remontu, dokonane w firmie Z. S.A. Zdaniem organu odwoławczego Strona nie wykazała, aby zakup tych towarów miał związek z działalnością opodatkowaną. Zaskarżoną decyzją zakwestionowano również dokonanie odliczenia podatku naliczonego wykazanego w fakturach dotyczących zakupu gazu propan-butan oraz benzyny bezołowiowej uznając, że nie dokumentują rzeczywistych transakcji pomiędzy wskazanymi w niej podmiotami. W skardze podniesiono zarzut naruszenia: 1. art. 86 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 11 marca 2004r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54 poz. 535 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w 2012 r.; dalej: ustawy o VAT; 2. art. 88 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. ustawy o VAT poprzez niewłaściwą jego interpretację; 3. art. 121 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.); dalej: Ordynacji podatkowej poprzez pominięcie w toku postępowania przedłożonych przez stronę dowodów oraz naruszenie zasady zaufania w postępowaniu podatkowym; 4. art. 122 Ordynacji podatkowej poprzez nie dokonanie obiektywnej oceny materiału dowodowego i nie podjęcie czynności, które mogłyby w pełni wyjaśnić wątpliwości w sprawie; 5. art. 180 § 1 Ordynacji podatkowej przejawiającego się w pominięciu w toku postępowania przedłożonych przez stronę dowodów; 6. art. 191 w zw. z art. 235 Ordynacji podatkowej poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie oceny materiału dowodowego w sposób tendencyjny; 7. art. 2 oraz z art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez nałożenie obowiązków niewynikających ze źródeł prawa powszechnie obowiązującego co doprowadziło do naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest prawo Skarżącej do pomniejszenia podatku należnego o podatek naliczony wynikający z zakwestionowanych przez organy podatkowe faktur związanych z nabyciem usług i sprzętu komputerowego od spółki S. sp. z o.o., szeroko rozumianych materiałów budowlanych zakupionych od spółki Z. S.A. oraz paliwa. Przed przystąpieniem do rozstrzygnięcia sprawy Sąd pragnie podkreślić, że podstawą decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego są ustalenia organów dokonane w oparciu o zebrany materiał dowodowy. Pozbawienie podatnika podatku VAT jego podstawowego prawa do odliczenia podatku naliczonego nie może nastąpić na podstawie w istocie nieposiadających żadnej treści normatywnej twierdzeń jak "logika ekonomiczna". Organ powinien przede wszystkim koncentrować się na prawidłowym zebraniu dowodów, a nie oceniać zachowania podatnika w aspekcie przyjętych przez siebie reguł ekonomicznych. Ponadto Sąd zwraca uwagę, że uzasadnienie prawne i faktyczne decyzji nie może w zasadniczej części składać się z zacytowanych fragmentów orzeczeń sądów krajowych i TSUE. Rola orzecznictwa sądowego w procesie stosowania prawa ma oczywiście doniosłe znaczenie, ale wykładnia sądowa przepisów prawa może potwierdzać prawidłową subsumpcję dokonaną przez organ w oparciu o prawidłowo zebrany materiał dowodowy. Obszerne cytowanie fragmentów orzeczeń sądowych nie może natomiast, jak w niniejszej sprawie, prowadzić do sztucznego rozbudowywania treści uzasadnienia decyzji. Przechodząc do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, w pierwszej kolejności należy dokonać oceny prawidłowości stanowiska organu w zakresie faktur wystawionych przez spółkę S. sp. z o.o. Podstawą ustaleń organu w tym zakresie w istocie stała się decyzja Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w B. z dnia [...].06.2015 r. wydana w stosunku do spółki S. Sp. z o.o., w której uznano, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie potwierdził wykonania przez ww. Spółkę usług wymienionych w fakturach nr 40/12/2012 i nr 48/12/2012 oraz dostaw towarów wymienionych w fakturze nr 47/12/2012 tj. faktur w oparciu o które Skarżąca odliczyła podatek naliczony. Sąd, mając na uwadze obszernie cytowane przez organ orzecznictwo sądów administracyjnych, zauważa że moc dowodowa dokumentów urzędowych nie jest absolutna. Art. 194 § 3 o.p. dopuszcza bowiem możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwko dokumentom urzędowym. Skoro Skarżąca wskazała osobę, z którą nawiązała współpracę w zakresie dostawy sprzętu komputerowego oraz wykonania określonych usług i przedstawiła ich przebieg, to organ miał obowiązek zweryfikować twierdzenia Skarżącej. Owa weryfikacja powinna nastąpić poprzez zadanie stosowych pytań świadkowi R.R., (kontrahentowi Skarżącej) który był przesłuchiwany przez organ podatkowy. Rację ma Skarżąca, że niedokonanie powyższej weryfikacji jej stanowiska stanowi istotne naruszenie przepisów postępowania w szczególności art. 187 § 1 o.p. Organ podatkowy nie może bowiem zaniechać sprawdzenia prawdziwości twierdzeń Skarżącej i jednocześnie odwołać się do mocy dowodowej dokumentu urzędowego, gdyż jak wskazał już Sąd, moc dowodowa dokumentu urzędowego nie jest absolutna. W ponownym postępowaniu organ przesłucha świadka R. R. i ustali czy świadek potwierdza wykonania wskazanych na fakturach usług i zakup sprzętu komputerowego. W zależności od rezultatu udzielonych odpowiedzi organ ponownie oceni zebrany w tym zakresie materiał dowodowy, biorąc jednak pod uwagę również upływ czasu, jaki nastąpił od wykonania spornych usług i zakupu sprzętu komputerowego, a w związku z tym naturalne zatracenie szczegółów transakcji. Ponadto Sąd podkreśla, że dla okoliczności wykonania spornych usług i zakupu sprzętu komputerowego nie ma znaczenia funkcja, jaką pełnił R. R. skoro formularz zamówienia został zaakceptowany przez osobę pełniącą wówczas funkcję prezesa spółki S. sp. z o.o. Zwrócić należy również uwagę, że sposób formułowania pytań w stosunku do Skarżącej w zakresie wykonanych usług był wieloznaczny i Skarżąca mogła zrozumieć, że ma podać techniczne aspekty wykonanej usługi. W związku z powyższym w ponownym postępowaniu, jeżeli organ nadal będzie podtrzymywał stanowisko, że Skarżąca nie wie, na czym polegało wykonanie usług, po spełnieniu warunku wynikającego z art. 199 o.p., sfomułuje pytania w sposób jednoznaczny tj. w jakim celu była wykonana usługa, a nie jak była wykonana. Przechodząc do kwestii zakupu szeroko rozumianych materiałów budowlanych należy stwierdzić, że organy nie przedstawiły żadnych dowodów na okoliczność braku związku ww. zakupów z czynnościami opodatkowanymi. Skarżąca wykonała niewątpliwie remont pomieszczeń związanych z działalnością gospodarczą, o czym świadczą zeznania pana S. A.. Jeżeli zatem organ chce wykazać, że Skarżąca zakupiła więcej materiałów budowlanych niż wykorzystała do remontu pomieszczenia związanego z działalnością gospodarczą, to musi dokonać odpowiedniego rozliczenia zużycia materiałów budowlanych w powiązaniu z zakresem wykonanych robót budowlanych. Przy czym organ musi ustalić stan techniczny lokalu zanim pan S. A. zaczął świadczyć usługi remontowe. Powyższe jest konieczne bowiem zasadnie Skarżąca wskazuje, że część prac mogła wykonać samodzielnie. Dlatego też końcowe rozliczenia wykonanych prac oraz zużytych w tym celu materiałów budowlanych musi uwzględniać całokształt prac budowlanych, bez względu kto je wykonał. Ponadto Sąd nie podziela oceny organu w zakresie wiarygodności oświadczenia L. J.. Biorąc pod uwagę, że zakup i dowóz materiałów budowlanych nie był zasadniczym zajęciem świadka, w ocenie Sądu wiarygodne jest, że w trakcie zeznania składanego po znacznym upływie czasu świadek mógł nie pamiętać ww. okoliczności. Zwrócić należy uwagę na fakt, że w ocenie Sądu okoliczność, kto dowoził materiały budowlane ma znaczenie drugorzędne dla ustalenia ich rzeczywistego nabycia i wykorzystania na remont pomieszczeń związanych z działalnością gospodarczą. Ponadto organ nie wskazał, dlaczego złożone po przesłuchaniu oświadczenie L. J. uznaje za niewiarygodne. Organ mógł ponownie przesłuchać ww. osobę w charakterze świadka, jeżeli uznaje, że oświadczenie ma słabszą moc dowodową ze względu na brak ryzyka odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Z kolei okoliczność wcześniejszego zakupu materiałów budowlanych w ocenie Sądu jest wbrew stanowisku organów uzasadniona ekonomicznie i "praktycznie". Jak wskazał już Sąd, organ nie może pozbawić podatnika prawa do odliczenia podatku naliczonego w oparci o wyłącznie swoje przeświadczenie co do racjonalności ekonomicznej działania podatnika. To podatnik prowadzi działalność gospodarczą i w ramach konstytucyjnej wolności działalności gospodarczej może podejmować określone decyzje ekonomiczne, a w szczególności, jak w niniejszej sprawie, w zakresie terminu zakupu materiałów budowlanych. Przechodząc do ostatniej kwestii związanej z zakupem paliwa, uznać należy, że stanowisko organów w tym zakresie jest absolutnie błędne. Jeżeli, czego organ nie kwestionuje, Skarżąca otrzymywała zbiorczą fakturę tj. fakturę dokumentującą zakup paliwa w określonym okresie czasu, to data wystawienie powyższej faktury w dniu wolnym od pracy nie świadczy o braku związku z czynnościami opodatkowanymi. Analogicznie godzina tankowania pojazdu również o tym nie świadczy. Rację ma Skarżąca, że dla wykazania braku związku pomiędzy zakupem paliwa a czynnościami opodatkowanymi konieczne byłoby przesłuchanie kierowców, którzy tankowali pojazdy. Biorąc jednak pod uwagę upływ czasu zdaniem Sądu przeprowadzenie powyższego dowodu byłoby nieefektywne, trudno bowiem przyjąć, że określona osoba będzie pamiętać obecnie, jakie czynności wykonywała określonego dnia 2012 roku. Stąd, mając na uwadze brak dowodów pozwalających zakwestionować organom związek pomiędzy zakupionym paliwem a wykorzystaniem go do czynności opodatkowanych Sąd stwierdza, że Skarżąca prawidłowo udokumentowała ww. związek. Zatem Skarżąca mogła pomniejszyć podatek należny o podatek naliczony w tym zakresie. Z tych powodów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przy zastosowaniu art. 152 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a., zasądzając na rzecz Skarżącej zwrot kosztów postępowania sądowego obejmujących wpis w wysokości 428 zł, opłatę skarbową od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł i koszty zastępstwa procesowego w wysokości 3600 zł (§ 2 ust. 1 pkt 1 lit. e rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16.08.2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1687).