III SA/Wa 309/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 6 marca 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku J. G. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] grudnia 2007 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu, w postępowaniu ze skargi na decyzję z [...] grudnia 2007 r., prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Z przekazanego Sądowi formularza wniosku PPF z 25 lutego 2008 r. – dołączonego do akt sądowych sprawy - wynika, że J. G. – dalej jako skarżący – jest inwalidą [...] grupy od 1972 r., czego przyczyną jest [...], któremu uległ. Ze względu na kłopoty ze zdrowiem skarżący nie jest w stanie znaleźć pracy. Wskazał, że gospodarstwo, które posiada, jest miejscem jego rehabilitacji. Skarżący zaznaczył, że nie jest w stanie należycie wypełnić wniosku na formularzu PPF i przeprosił za błędy stylistyczne i ortograficzne, które popełnia. Skarżący wskazał, ze posiada mieszkanie o powierzchni 62 m.kw. (spółdzielcze), nieruchomość rolną o powierzchni 1,86 ha. Skarżący uzyskuje, co miesiąc, z tytułu renty kwotę 1100,- zł, podobnie jak jego żona. 4. Jak wielokrotnie stwierdzał Trybunał Konstytucyjny, u podstaw ładu prawnego leży wysłowiona w art. 2 Konstytucji zasada państwa prawnego, a także przekonanie, że Rzeczpospolita Polska jest dobrem wszystkich obywateli, a przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw jej obywateli. Trybunał Konstytucyjny wywiódł z tej zasady przekonanie o prawości woli ustawodawcy oraz zdolność widzenia stanowionego prawa w perspektywie systemowych standardów i warunków oraz konsekwencji przyjętych rozwiązań prawnych (zob. wyrok z 21 lutego 2006 r., sygn. akt K 1/05, OTK ZU nr 2/A/2006, poz. 18). Referendarz sądowy zauważa, że dotyczy to także prawa do Sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Każda wolność i każde prawo w jednakowym stopniu związane jest z godnością bycia człowiekiem. Ze względu na powiązanie godności człowieka ze szczegółowymi wolnościami i prawami jednostki, nie powinno tak ograniczać tych praw, by prowadziło to do jednoczesnego naruszenia godności człowieka (por. wyrok TK z 30 października 2006 r. sygn P 10/06). Odnosi się to również do wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP prawa do Sądu, w którym zapewniono stronie dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Wartościowanie praw konstytucyjnych, także na podstawie regulacji ustawowych o prawie pomocy, zawsze powinno następować z uwzględnieniem gwarancji zachowania godności osoby ludzkiej, w tym godności osoby starszej. Zwłaszcza władze publiczne mają obowiązek jej poszanowania i ochrony, co dotyczy ochrony nie tylko przed naruszeniami ze strony władz publicznych, ale i możliwych naruszeń ze strony podmiotów prywatnych. Wagę dla systemu prawa zagadnienia zgodności człowieka podkreślono także we wstępie do Konstytucji, w którym zawarto wezwanie, aby wszyscy, którzy będą stosowali Konstytucję dla dobra Rzeczypospolitej, czynili to, "dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka", a poszanowanie tej zasady uznano za "niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Do godności człowieka odwołuje się także wstęp do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do obu ONZ-owskich Paktów Praw Człowieka. Godność człowieka jest przy tym ściśle związana m in. z poczuciem własnej wartości oraz oczekiwaniem szacunku ze strony innych ludzi (por. K. Complak, Rozważania na temat znaczenia pojęcia godności człowieka w polskim porządku prawnym [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002. s. 84), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, OSP 1990, z. 9, poz. 330). Także z tego powodu oczekiwanie wypełnienia obowiązku uiszczenia kosztów postępowania w sprawie nie powinno być przyczyną niepożądanego odbioru zachowania skarżącego, usiłującego – przy jego stanie rodzinnym, zdrowia, wieku i sprawności - zgromadzić środki finansowe, przez otoczenie społeczne, jak też jej dyskomfortu psychicznego. Zważywszy na treść art. 1 Konstytucji RP ingerencja w sferę godności człowieka jest zatem znaczącym naruszeniem podstaw tego ładu i może przestać być tylko sprawą indywidualną osób zainteresowanych. Natomiast art. 1 i art. 30 Konstytucji nie mogą być traktowane w oderwaniu od siebie, są to bowiem przepisy określające ideowe podstawy ładu państwowego i społecznego (zob. J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, Warszawa 2005, s. 456). W analizowanej sprawie oznacza to – zdaniem referendarza sądowego – obowiązek uwolnienia skarżącego od kosztów postępowania, tak, by w niczym nie ograniczać, mając na uwadze także jego wiek – możliwości zaspokajania potrzeb życiowych z posiadanych środków. Referendarz sądowy nie doszukał się przy tym, badając sprawę, kolizji między zwolnieniem z kosztów postępowania osoby, która ze względu na swoje dochody i wynikające z wieku możliwości uzyskania dochodu, a interesem ogółu. Istnieje wprawdzie konstytucyjny nakaz ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie, jednakże powinien on być realizowany z uwzględnieniem poszanowania godności osoby ludzkiej. Artykuł 69 Konstytucji stanowi o przysługiwaniu osobom niepełnosprawnym pomocy ze strony władz publicznych, w zakresie zabezpieczenia egzystencji, przysposobienia do pracy oraz komunikacji społecznej. Powołany przepis zawiera stwierdzenie istnienia obowiązków władzy publicznej do wykreowania stosownych mechanizmów legislacyjnych, umożliwiających realizację tego zadania, zatem obowiązkiem podmiotów stosujących prawo, jest interpretowanie istniejących już przepisów prawa tak, by wartość wyrażona w art. 69 konstytucji RP została zrealizowana. Wskazany wzorzec konstytucyjny należy odczytywać jako zobowiązanie władzy publicznej do wykreowania mechanizmu realizacji zadań w nim wskazanych. Mechanizm ten musi zapewniać efektywne osiągnięcie celu. 5. Niezależnie od powyższego referendarz sądowy zauważa, że art. 67 ust. 1 Konstytucji RP zapewnia obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz – jak w przypadku skarżącej - po osiągnięciu wieku emerytalnego (zdanie pierwsze). Zabezpieczenie to powinno obejmować, w ocenie referendarza sądowego, nie tylko obowiązek dostarczania środków niezbędnych do podtrzymania egzystencji, ale też obowiązek zabezpieczenia środków na dochodzenie naruszonych praw, jak w tej sprawie. Także uwzględniając ten obowiązek Państwa, referendarz sądowy jest zobowiązany orzekać o przyznaniu prawa pomocy. Nałożony na ustawodawcę obowiązek urzeczywistnienia wyrażonych w Konstytucji gwarancji socjalnych w drodze stosownych regulacji prawnych nie oznacza obowiązku maksymalnej rozbudowy systemu świadczeń. Obowiązek ten powinien być rozumiany – w ocenie referendarza sądowego - jako nakaz urzeczywistnienia poprzez wykonanie regulacji ustawowych, treści prawa konstytucyjnego w taki sposób, aby z jednej strony uwzględniało to istniejące potrzeby, z drugiej możliwości ich zaspokojenia. W każdym razie należy pamiętać, ze Konstytucja nie gwarantuje praw iluzorycznych, a na jej mocy powołano organy ochrony praw, z których każdy powinien mieć możliwość skorzystać, niezależnie od stanu swojego zdrowia, wieku i kondycji majątkowej. 6. W badanej sprawie skarżący jest osobą w podeszłym wieku z ograniczonymi możliwościami, ze względu na wiek, stan zdrowia i kondycję finansową, dochodzenia swoich racji i ograniczonymi możliwościami układania sobie, w nowy sposób, stosunków życiowych. Jednocześnie, stan niezdolności do pracy powstał wiele lat i z upływem czasu, ze względu choćby na wiek, pogłębiał się. 7. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji "Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd". Jak powszechnie przyjmuje orzecznictwo i doktryna, na konstytucyjne prawo do sądu składa się w szczególności: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. orzeczenia TK z: 8 kwietnia 1997 r., sygn. K. 14/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 16; 9 czerwca 1998 r., sygn. K. 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; 8 grudnia 1998 r., sygn. K. 41/97, OTK ZU nr 7/1998, poz. 117; 16 marca 1999 r., sygn. SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36, 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29). 8. Zakres konstytucyjnego prawa do sądu jest wyznaczany przez pojęcie "sprawy". W orzecznictwie przyjmuje się szerokie rozumienie tego terminu, interpretowanego - zgodnie z ogólnymi regułami wykładni pojęć konstytucyjnych - w sposób autonomiczny. Urzeczywistnienie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu obejmuje "wszelkie sytuacje - bez względu na szczegółowe regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o prawach danego podmiotu (w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub w relacji do władzy publicznej) - a jednocześnie natura tych stosunków prawnych wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku" (zob. wyrok TK w sprawie o sygn. SK 4/05 i cytowane tam obszernie orzecznictwo). 9. Poza art. 45 ust. 1 Konstytucji, uważanym za normę statuującą prawo do sądu, wśród przepisów decydujących o kształcie tego prawa w polskim systemie prawnym wskazuje się także na art. 77 ust. 2 Konstytucji, który ujmuje prawo do sądu niejako w formule negatywnej; jest to adresowany do ustawodawcy zakaz stanowienia przepisów, które zamykałyby komukolwiek drogę dochodzenia naruszonych wolności i praw. Odstępstwo od tej zasady jest dopuszczalne tylko na podstawie wyraźnego postanowienia konstytucyjnego (zob. wyrok TK z 7 marca 2006 r., sygn. SK 11/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 27 i powołane tam orzeczenia). Realizacja prawa do sądu w postępowaniu administracyjnym polega na tym, że uprawnionemu przysługuje prawo rozpatrzenia jego sprawy przez sąd administracyjny i skontrolowania legalności decyzji wydanej przez organ administracji publicznej w jego sprawie. Dopóki sporna sprawa pomiędzy skarżącym a organem administracji nie zostanie rozpoznana co do istoty, nie sposób mówić o realizacji prawa do Sądu w rozumieniu art. 45 Konstytucji. Skarżący ma ponadto prawo do kształtowania swojej sytuacji procesowej poprzez podejmowanie działań, z pełną świadomością ich skutków, nakierowanych na osiągnięcie pożądanego przez niego celu. 10. Prawo do godnej starości to nie tylko przywilej każdego człowieka, ale także jego prawo. Wiek dojrzały spędzony w godnych warunkach to nie tylko zapewnienie odpowiedniego poziomu egzystencji, opieki medycznej, ale również odpowiednie traktowanie przez organy władzy publicznej, uwzględniające stan zdrowia, zdolność zmiany swojej sytuacji i stan materialny strony. Powinnością referendarza sądowego jest uwzględnianie w jego decyzjach, do podejmowania których został powołany, także zabezpieczenia prawa godnej starości strony, a to z uwzględnieniem środków, którymi referendarz dysponuje. W szczególności niedopuszczalne byłoby uzależnianie uczestnictwa strony w postępowaniu sądowym od partycypowaniu przez nią w ponoszeniu kosztów postępowania, zwłaszcza w sytuacji, kiedy jakikolwiek nakłady na proces sądowy wiążą się ze znacznym pogorszeniem jej sytuacji bytowej. Zasada sprawiedliwości społecznej realizuje się, w szczególności, poprzez równe traktowanie ludzi niezależnie od ich pochodzenia społecznego, prawo do godnego życia zabezpieczenia minimum socjalnego, prawo do pracy, prawo do godnej starości, prawo do obrony podstaw materialnej egzystencji emerytów i rencistów. Zasada godności jest nienaruszalna a rolą państwa jest ochrona tej godności, tak w stosunkach z innymi ludźmi, jak i z władzami. Tym samym z zasady godności człowieka wynikają pozytywne obowiązki państwa. Godność człowieka oznacza także zakaz poddawania człowieka takim sytuacjom, czy takiemu traktowaniu, które mogą tę godność przekreślić (aspekt negatywny). Źródłem godności człowieka jest prawo naturalne, a nie tylko prawo stanowione. Wyrazem tego jest treść Konstytucji RP, w której określono godność, jako cechę przyrodzoną każdego człowieka, a więc istniejącą niezależnie od tego, czy prawo pozytywne da temu wyraz w swoich tekstach, czy też nie. Wszelkie unormowania prawne i postępowania organów władzy publicznej powinny szanować tę zasadę - w przeciwnym razie popadają z nią w kolizję i tracą przymiot legitymizmu. Ludzka godność, w tym godność osoby w podeszłym wieku, wymaga respektu dla osoby we wszystkich sferach jej bytowania – a zatem także ekonomicznej. Niedopuszczalne byłoby zatem uzależnianie dostępu osoby starszej do wymiaru sprawiedliwości, od faktu ograniczenia możliwości zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych, co – zważywszy na wyniki zestawienia średnich cen artykułów pierwszej potrzeby i nośników energii z wielkością środków, którą skarżąca dysponuje – byłoby nieuniknione. W analizie zdolności płatniczej referendarz sądowy nie uwzględnił wydatków ponoszonych przez skarżącą na poratowanie zdrowia – w tym na opiekę medyczną i lekarstwa – ponieważ skarżący nie uprawdopodobnił ich żadnymi dokumentami. Wydatki na poratowanie zdrowia nie są także uwzględnianie w obliczaniu wysokości minimum socjalnego. Dla porównania referendarz sądowy wskazuje, ze na Uniwersytecie MCS przeciętne miesięczne koszty utrzymania studenta, młodego człowieka, bez problemów zdrowotnych, szacuje się na ok. 950 zł (por. www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid). Miesięczny koszt utrzymania osadzonego w więzieniu, to ok. 1500,- zł (http://www.premier.gov.pl/archiwum/061031-1.htm), choć w niektórych zakładach karnych koszt ten wynosi ponad 2000,- zł. Wysokość minimum socjalnego w roku 2007 określono na ponad 800 zł na osobę - za podstawę przyjęto wysokość minimum socjalnego po III kwartałach 2006 r, co nie jest jednak wyznacznikiem godziwej egzystencji, zagwarantowanej w Konstytucji (por. www.ipiss.com.pl/ms_srednioroczne2006.pdf;). Z tego powodu rodzaj interwencji referendarza sądowego, w kwestii obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, jak ten wyrażony w sentencji, był konieczny, ponieważ kryterium przyznanej pomocy jest zachowanie finansowych możliwości zaspokojenia potrzeb życiowych strony. W koszyku minimum socjalnego znajdują się tylko dobra służące zaspokajaniu potrzeb egzystencjalnych tj. żywność, odzież i obuwie, ale również skromne uczestnictwo w kulturze i łączności. Wysokość minimum socjalnego stanowi nie tyle obraz ubóstwa (w przeciwieństwie do minimum egzystencji), co wyraz społecznej umowy, dotyczącej zaspokajania potrzeb na poziomie minimalnym. Istotną sprawą dla referendarza sadowego jest zastosowanie prawidłowych danych o wysokości i strukturze minimum socjalnego, ponieważ minimum socjalne jest kategorią społeczną, badaną w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, która mierzy koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniając podstawowe potrzeby bytowo-konsumpcyjne i obrazuje poziom kosztów utrzymania, który staje się standardem minimalnie godziwego poziomu życia,. Należy przy tym stwierdzić, że nawet uzyskanie, podczas zestawienia wysokości kosztów sądowych i posiadanych przez stronę środków, wartości nieznacznie przewyższającej minimum socjalne, nie powinno być podstawą odmowy przyznania prawa pomocy, ponieważ dla ludzi, których dochody pozwalają jedynie na utrzymanie się – nawet na standardowym poziomie, istnieje poważne ryzyko degradacji biologicznej, marginalizacji społecznej i patologicznych zachowań (http://www.ipiss.com.pl/ms_srednioroczne2006.pdf.). 11. Rozstrzygający sprawę zauważa ponadto, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, referendarz sądowy nie ma uprawnień do wstępnej kontroli zasadności skargi. Zatem nie jest poddawany ocenie fakt wydania przez SKO w S. decyzji z [...] lutego 2008 r., którą uchyliło zaskarżoną decyzję i prawdopodobieństwa, że argumenty podniesione w skardze do Sądu są zasadne. Należy zauważyć nadto, że zgodnie z art. 220 § 1 u.p.p.s.a. Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata. Do czasu oceny sprawy – co do istoty sporu - przez Sąd, w tym wpływu wydania decyzji z [...] lutego 2008 r. uchylającej w całości zaskarżoną decyzję na skutki prawne wywoływane przez tą zaskarżoną decyzje, uzasadnione jest postępowanie w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych – w tym od wpisu – ponieważ nierozstrzygnięcie w tym zakresie o kosztach, byłoby przeszkodą do rozpoznania jakiejkolwiek kwestii związanej z wniesioną sprawą, o czym stanowi art. 220 § 1 u.p.p.s.a. Zatem niemożliwe jest orzekanie o dopuszczalności dalszego postępowania, w sytuacji kiedy skarga została uznana przez organ w całości za uzasadnioną, jeżeli skarżący nie uiścił przedtem wpisu od sprawy lub nie został z tego obowiązku zwolniony. Z tych powodów referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.