III SA/Wa 3631/06

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 6 grudnia 2007 r. po rozpoznaniu wniosku H.P. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocników (radcy prawnego, doradcy podatkowego i adwokata) w sprawie ze skargi H. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2006 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia podatku rolnego p o s t a n a w i a przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia adwokata I. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. II. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 30 listopada 2007 r. H. P. – dalej jako skarżący, strona lub wnioskodawca - zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie radcy prawnego, adwokata i doradcy podatkowego - czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że: zwracał się wielokrotnie o umorzenie podatku, nie posiada od 10 lat żadnego dochodu (od 1997 r. do 2007 r), nie posiada środków na wznowienie produkcji rolnej po powodzi, ciąży na nim obowiązek spłaty pożyczki w wysokości 18 tys. zł, którą zaciągnął na podtrzymanie egzystencji, zmaga się z licznymi kradzieżami, które nasiliły się po powodzi w 1997 r. Skarżący poinformował, ze na skutek jego doniesień na Policji zostało złapanych ponad dziesięciu złodziei, którzy zostali uwolnieni, ponieważ nie przyznali się do popełnienia czynów zabronionych. Ponadto wskazał, ze w sądzie w P. ma ok. 10 spraw, a w sądzie w G. M. – ma ok. 3 spraw. Zwrócił uwagę na to, ze już od kilku lat ma odłączony prąd w swoim gospodarstwie. Skarżący mieszka samotnie, ponieważ jest kawalerem i uzyskuje – co miesiąc – ok. 1250,- zł brutto renty, posiada 1/6 ze 120 m. kw. domu (spadek), 1/6 ze 180 m. kw. mieszkania, ponad 30000 m.kw. nieruchomości rolnej oraz drewnianą szopę i dwa barakowozy. Wnioskodawca poinformował także o tym, że:- ostatnio złapał czterech złodziei; - nie jest w stanie spłacić zaciągniętego długu; - potrzebna będzie mu pomoc prawna w ponad dziecięciu sprawach; - ma "ubytek ponad 50 % zębów i trudno (mu) usłyszeć ciszę, bo często ma szum w uszach"; w ostatniej sprawie o kradzież ma przyznanego adwokata. W treści pism załączonych do formularza PPF skarżący poinformował o tym, że ma przyznaną rentę na 10 lat, w ciągu ostatnich dziesięciu lat nie miał żadnych dochodów i pisał pisma do Urzędu Miasta o umorzenie podatku, nie uprawia ziemi – bo oddał ją w dzierżawę. III. Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ każdy powinien mieć ma prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo to nie powinno być ograniczone aktualną sytuacją majątkową skarżącego. W szczególności, za przyznaniem skarżącemu pomocy przemawia to, że osiąga on dochód w wysokości 1300,- zł miesięcznie brutto, z którego jest zobowiązany pokryć koszty codziennej egzystencji, prowadzenia trzynastu spraw – w tym karnych – a ponadto spłacić ciążące mną nim zobowiązania w niebagatelnej wysokości, wskazanej powyżej. Zdaniem referendarza sądowego, z zestawienia przeciętnych kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych człowieka, przeciętnych cen w Polsce, kosztów prowadzenia co najmniej jednej sprawy sądowej (opłaty, realizacja obowiązku stawiennictwa), skutków spłaty przedstawionych zobowiązań skarżącego, wynika, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek nakładów finansowych na potrzeby sprawy sądowej. Podejmując rozstrzygnięcie o treści wyrażonej w sentencji, referendarz sądowy ma na względzie także etap postępowania, na którym znajduje się sprawa skarżącego: zakończyło się postępowanie przed Sądem I instancji, a do dalszego prowadzenia sporu sądowego – przed Naczelnym Sadem Administracyjnym – wymagany jest przymus adwokacki. Tak więc, żeby skarżący miał zapewnione prawo do zweryfikowania rozstrzygnięcia Sądu I instancji, należy mu zabezpieczyć profesjonalną pomoc prawną. Zdaniem referendarza, nieuzasadnione jest ustanowienie z urzędu i udział w sprawie trzech różnych pełnomocników, wywodzących się z odrębnych grup zawodowych (adwokat, radca prawny, doradca podatkowy), jeśli ze względu na rodzaj sprawy i etap postępowania prawo do Sądu skarżącego zabezpieczy – skutecznie – jeden pełnomocnik. Za tą decyzją przemawia, w szczególności, to, że w analizowanej sprawie – o odmowę umorzenia zaległości w podatku rolnym – został wydany przez Sąd wyrok w I instancji, zatem spór może sprowadzać się wyłącznie do rozstrzygnięcia problemów prawnych wynikających z błędu Sądu I instancji. IV. W ocenie referendarza sądowego, w stosowaniu instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowym należy uwzględniać kryteria zaczerpnięte z art. 2 Konstytucji, w szczególności uczciwej procedury, rzetelności oraz sprawiedliwości proceduralnej. Zdaniem referendarza sądowego nieprawdą jest, że w zakresach przekraczających standard minimalny, wymagany przez Europejską Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz, panuje pełna dowolność, co do sposobu ukształtowania procedury, ponieważ rzetelność proceduralna jest wartością samą w sobie, podlegającą ochronie w ramach zarówno kontroli konstytucyjności, jak i w ramach ochrony praw jednostki realizowanej w treści Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Chociaż konstytucyjne prawo do sądu nie przewiduje "prawa do skargi kasacyjnej" ani "prawa do dysponowania pełnomocnikiem przed sądem II instancji", a procedura sądowa jest uzupełniona o możliwość ustanowienia pełnomocnika w sprawie – jak, np. Rozdziale 7 u.p.p.s.a., oraz o wymóg przymusu adwokackiego w niektórych sytuacjach – art. 175 u.p.p.s.a., to sposób ukształtowania i stosowania procedury powinien odpowiadać standardom rzetelności, czyli zagwarantować stronie pełny dostęp do Sądu, także przez ustanowienie pełnomocnika. W tym zakresie rzetelność postępowania należy rozpatrywać, jako element wchodzący w skład prawa do sądu (naruszenie art. 2 w związku z art. 45 Konstytucji), ponieważ obowiązek udziału pełnomocnika, w niektórych etapach postępowania, został przewidziany w przepisach prawa, a jego ustanowienie zostało uzależnione jedynie od sytuacji majątkowej skarżącego. Prawo do sądu należy więc rozważać z punktu widzenia konstytucyjnego przedmiotu i poziomu ochrony, jak również z punktu widzenia konstytucyjnej jakości stosowanej procedury w postępowaniach sądowych (zob. podobnie wyrok TK z 16 stycznia 2006 r. sygn. SK 30/05). V. Wprowadzenie przymusu działania przez profesjonalnego pełnomocnika, w stosunku do niektórych środków prawnych, nie narusza, samo w sobie, prawa do Sądu (por. postanowienie SN z dnia 14 lipca 1998 r., I PZ 22/98 oraz postanowienie z dnia 14 lipca 1998 r., I PZ 23/98). Podobnie w utrwalonym orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka akceptowane są regulacje prawne wprowadzające szczególne wymagania dla środków prawnych rozpatrywanych przez sądy najwyższych instancji, w tym ustanowienie przymusu adwokackiego. I tak referendarz sądowy zauważa, że w orzeczeniu z dnia 23 października 1996 r., w sprawie Levages Prestations Services przeciwko Francji (skarga nr 21920/93), stwierdzono, że ze względu na szczególną rolę sądu kasacyjnego należy zgodzić się, iż procedura przed tym sądem może charakteryzować się większym formalizmem niż przed innymi sądami, zwłaszcza przy istnieniu przymusu adwokackiego gwarantowanego wyłącznie przez adwokatów ze specjalnej listy przy Radzie Stanu i sądzie kasacyjnym. Podobnie w orzeczeniu z dnia 19 grudnia 1997 r., w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii, raport EKPC z 18 października 1996 r. (skarga nr 26737/95), Trybunał uznał, że ze względu na specjalną rolę Sądu Najwyższego jako instancji kasacyjnej można zgodzić się, aby postępowanie przed tym sądem charakteryzowało się większym formalizmem. Referendarz sądowy zauważa zarazem, że chociaż art. 6 ust. 1 Konwencji nie nakłada na państwa obowiązku utworzenia sądów odwoławczych lub kasacyjnych, to państwo, które je powołało do życia, ma obowiązek zapewnić korzystanie przed tymi sądami z podstawowych gwarancji rzetelnego procesu (orzeczenie Trybunału z dnia 29 lipca 1998 r., w sprawie Omar przeciwko Francji, skarga nr 24767/94). Według Trybunału, prawo do sądu, zawarte w art. 6 Konwencji nie jest absolutne i może podlegać ograniczeniom, lecz ograniczenia te nie mogą jednak zamykać bądź ograniczać dostępu jednostce w taki sposób i do tego stopnia, by naruszona została sama istota tego prawa. Ograniczenie nie będzie zgodne z art. 6 ust. 1 również wtedy, gdy realizuje cel prawnie nieuzasadniony lub z powodu braku rozsądnej proporcji pomiędzy zastosowanymi środkami a celem, jaki ma zostać osiągnięty (por. orzeczenie Trybunału z dnia 23 października 1996 r., w sprawie Levages Prestations Services przeciwko Francji oraz orzeczenie ETPC z dnia 16 października 2001 r., skarga nr 52039/99, w sprawie Zmaliński przeciwko Polsce). VI. Referendarz sądowy zauważa zarazem, że potencjalnie wnoszony środek odwoławczy powinien być "skuteczny" w praktyce, tak jak i "w prawie". Oznacza to, iż nie może być w sposób nieuzasadniony utrudniany przez działania bądź zaniechania organów pozwanego państwa (wyrok Trybunału z dnia 28 listopada 1997 r., w sprawie Menteo i inni przeciwko Turcji; wyrok Trybunału z dnia 28 marca 2000 r., w sprawie Mahmut Kaya przeciwko Turcji; wyrok Trybunału z dnia 4 maja 2000 r., w sprawie Rotaru przeciwko Rumunii; wyrok Trybunału z dnia 12 maja 2000 r., w sprawie Khan przeciwko Wielkiej Brytanii; wyrok Trybunału z dnia 13 czerwca 2000 r., w sprawie Timurtas przeciwko Turcji; wyrok Trybunału z dnia 27 czerwca 2000 r., w sprawie Salman przeciwko Turcji; orzeczenie Trybunału z dnia 10 października 2000 r., skargi nr 22947/93 i 22948/93, w sprawie Akkoc przeciwko Turcji ; wyrok Trybunału z dnia 4 maja 2001 r., w sprawie Kelly i inni przeciwko Wielkiej Brytanii oraz w sprawie Jordan przeciwko Wielkiej Brytanii; wyrok Trybunału z dnia 24 lipca 2003 r. w sprawie Yöyler przeciwko Turcji). Środek odwoławczy w rozumieniu art. 13 Konwencji nie oznacza środka, co do którego istnieje pewność, że przyniesie korzystny rezultat dla skarżącego, ale zwyczajnie każdy dostępny środek odwoławczy do organu państwowego właściwego dla rozpatrzenia meritum skargi (por orzeczenie Trybunału z dnia 7 listopada 2002 r., w sprawie Zawadka przeciwko Polsce; decyzja Trybunału z dnia 23 października 2001 r., w sprawie Beller przeciwko Polsce; decyzja Trybunału z dnia 30 listopada 2000 r., w sprawie Peryt przeciwko Polsce; wyrok Trybunału z dnia 16 lutego 2000 r., w sprawie Amann przeciwko Szwajcarii). VII. Ponadto referendarz sądowy zauważa, że zarówno Konstytucja, jak i Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz - ograniczają zapewnienie bezpłatnej reprezentacji prawnej do obrońcy w sprawach karnych. Poddając jednak przywołany przepis EKPCz interpretacji, w orzeczeniu Airey v. Irlandia (skarga nr 6289/73, § 26) Trybunał rozszerzył wymóg zapewnienia reprezentacji prawnej także na proces cywilny – w szerokim rozumieniu sprawy cywilnej - jeśli ta reprezentacja okazuje się niezbędna dla efektywnego dostępu do sądu - bądź w sytuacji wyraźnego ustawowego wymogu działania strony przez adwokata, albo w sytuacji złożoności przepisów proceduralnych lub okoliczności konkretnej sprawy. Dla celów art. 6 ust 1 Trybunał utrzymuje, że pojęcie "praw i obowiązków o charakterze cywilnym" nie powinno być interpretowane wyłącznie w odniesieniu do prawa krajowego Państwa oraz, że przepis ten ma zastosowanie bez względu na status stron, naturę przepisów, które wskazują, jak spór powinien być rozstrzygnięty oraz rodzaj organu, który sprawuje jurysdykcję w sprawie. (zob. wyrok z 29 maja 1997 r. Georgiadis p.Grecji). Referendarz sądowy zauważa także, iż dyskryminacja w korzystaniu z wolności i praw, m. in. z uwagi na stan majątkowy, jest w świetle art. 14 Konwencji niedopuszczalna, a dostęp do ochrony prawnej nie powinien być ograniczony ze względu na ubóstwo strony. Z tego względu niezbędne jest, w uzasadnionych wypadkach, zapewnienie bezpłatnej (bądź płatnej symbolicznie) pomocy prawnej. Nie jest przy tym rolą Sądu, ani referendarza sądowego, zobowiązywać prawnika wyznaczonego w trybie pomocy prawnej z urzędu czy też działającego z wyboru, do wnoszenia jakiegokolwiek środka prawnego, czy podejmowania określonych działań w sprawie, ponieważ takie władztwo byłoby szkodliwe dla roli niezależnej profesji prawniczej w społeczeństwie demokratycznym, która jest oparta, zapewne w ocenie większości społeczeństwa, na zaufaniu pomiędzy prawnikami i ich klientami. Jednakże w każdej sytuacji strona ma prawo do profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu, jeżeli kondycja majątkowa nie umożliwia jej samodzielnego sfinansowania udziału pełnomocnika, ponieważ uprawnienie to mieści się w granicach jej prawa do sądu. Zdaniem referendarza sądowego w demokratycznym państwie prawa, które urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej, status majątkowy nie powinien być przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości lub w obronie praw i interesów strony – także z pomocą profesjonalnego pełnomocnika. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w Rozdziale 3, rozwija konstytucyjne zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) i prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także czyni zadość zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej do zapewnienia równego dostępu do sądów i trybunałów (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r.; zalecenie nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8 stycznia 1993 r.). Zdaniem referendarza sądowego z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, a z zasady demokratycznego państwa prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca zawężającej wykładni prawa do sądu. Zarazem art. 77 ust. 2 Konstytucji, w którym ustanowiono zakaz zamykania drogi sądowej dla dochodzenia naruszonych wolności lub praw, jest elementem konstytucyjnego prawa do sądu, będąc rozwinięciem art. 45 ust. 1 Konstytucji, co także uzasadnia przyznanie stronie pełnomocnika z urzędu. VIII. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, że sytuacja skarżącego kwalifikuje go do rozstrzygnięcia, jak w sentencji.