III SA/Wa 413/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Małgorzata Długosz-Szyjko, Sędziowie Sędzia WSA Marta Waksmundzka-Karasińska, Sędzia WSA Grzegorz Nowecki (sprawozdawca), Protokolant referent stażysta Agata Zdunek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2012 r. sprawy ze skargi G. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z egzekucji kwoty uzyskanej w wyniku zajęcia rachunku bankowego 1) uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. z dnia [...] sierpnia 2011r. nr [...], 2) stwierdza, że uchylone postanowienia nie mogą być wykonane w całości, 3) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w W. na rzecz G. M. kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Naczelnik Urzędu Skarbowego w M., na podstawie tytułu wykonawczego nr [...], obejmującego zaległości Skarżącego – G. M. z tytułu podatku od towarów i usług za grudzień 2004r., zawiadomieniem z 5 stycznia 2011r. dokonał zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną z rachunku bankowego Skarżącego prowadzonego przez P. w S. W odpowiedzi na ww. zawiadomienie o zajęciu, P. pismem z 21 stycznia 2011r. poinformował organ egzekucyjny o istnieniu przeszkody w realizacji zajęcia, spowodowanej brakiem środków na rachunku bankowym dłużnika. W dniu 21 lipca 2011r. P. Oddział w C., w ramach realizacji zajęcia, przekazał na rachunek organu egzekucyjnego kwotę 1.034,62 zł, która w całości została zarachowana na koszty egzekucyjne. Pismem z 28 lipca 2011r. Skarżący zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. o zwolnienie z zajęcia kwoty 1032,34 zł, przekazanej 21 lipca 2011 r. przez P. Oddział w C. na konto organu egzekucyjnego w ramach realizacji zajęcia. Skarżący wskazał, iż ww. kwota stanowiła jego wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, które – jako wynagrodzenie minimalne - nie podlega zajęciu egzekucyjnemu. Postanowieniem z [...] sierpnia 2011r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w M. odmówił Skarżącemu zwolnienia z egzekucji kwoty 1032,34 zł, uzyskanej w wyniku zajęcia rachunku bankowego w P. Oddział w C.. W uzasadnieniu wskazał, iż brak kumulatywnego spełnienia przesłanek z art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2005r. Nr 229, poz.1954 ze zm.) – dalej "u.p.e.a.", warunkujących zwolnienie spod egzekucji kwoty 1032,43 zł, uniemożliwia pozytywne załatwienie wniosku. W zażaleniu na ww. postanowienie Skarżący wniósł o jego uchylenie, zarzucając naruszenie art. 9 u.p.e.a. w zw. z art. 871 § 1 pkt. 1 Kodeksu pracy przez błędne przyjęcie, że egzekucji podlega wynagrodzenie w wysokości nieprzekraczającej minimalnego wynagrodzenia, określonego przepisami prawa pracy. Zdaniem Skarżącego Naczelnik Urzędu Skarbowego błędnie potraktował pismo z 28 lipca 2011r. jako wniosek o zwolnienie spod egzekucji składników majątkowych, złożony na podstawie art. 13 § 1 u.p.e.a, wbrew okolicznościom przywołanym w tym piśmie, jednoznacznie wskazującym, że organ egzekucyjny dokonał nieuprawnionego zajęcia wynagrodzenia podlegającego ex lege w całości wyłączeniu spod egzekucji. Postanowieniem z [...] listopada 2011r. Dyrektor Izby Skarbowej w W. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Organ odwoławczy wyjaśnił, że kwestie zwolnienia spod egzekucji na wniosek dłużnika poszczególnych składników majątkowych oraz wyłączenia z mocy prawa spod egzekucji określonych składników majątkowych należy traktować rozłącznie, gdyż nie może mieć zastosowania zwolnienie w stosunku do składników majątkowych, które z mocy prawa są wyłączone spod egzekucji. Ponadto wskazał, iż z art. 87 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy wynika, że kwota wynagrodzenia za pracę jest wolna od potrąceń z tytułu prowadzonej egzekucji w odpowiednich częściach. Powołując się na art. 13 u.p.e.a podniósł również, iż zwolnienie z egzekucji określonego składnika majątkowego jest fakultatywne, co wskazuje na uznaniowy charakter tej instytucji. Wyjaśnił, iż zobowiązany musi uzasadnić wniosek o zwolnienie spod egzekucji określonego składnika majątkowego jego ważnym interesem, zaś wykazanie tej przesłanki nie może prowadzić do nieskuteczności egzekucji. Jednocześnie podkreślił, iż w niniejszym postępowaniu jedynym skutecznym środkiem egzekucyjnym okazało się zajęcie rachunku bankowego. Ponadto organ wskazał, iż środki pieniężne z chwilą wpływu na rachunek bankowy stają się własnością posiadacza tego rachunku i mogą być egzekwowane na poczet powstałych zaległości. Stają się one wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku. W przedmiotowej sprawie jest to wierzytelność pieniężna z rachunku bankowego w Banku P., którego właścicielem jest Skarżący. Organ wyjaśnił również, że zajęcie wynikającej z umowy rachunku bankowego wierzytelności zobowiązanego o wypłatę przechowywanych na rachunku bankowym środków pieniężnych jest prawnie dopuszczalnym środkiem egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych. Wskazał, iż egzekucja należności pieniężnych ciążących na Skarżącym, skierowana została do przysługujących mu, jako stronie umowy rachunku bankowego, wierzytelności z tego rachunku poprzez jej zajęcie do wysokości egzekwowanej należności oraz kosztów egzekucyjnych. Zdaniem organu, nieistotne przy tym było, z jakiego źródła i na jaki cel przeznaczone są zgromadzone na rachunku bankowym środki, lecz to, że zajęto środki z rachunku bankowego należącego do Skarżącego. Reasumując organ odwoławczy wskazał, iż wobec odmowy zwolnienia z egzekucji rachunku bankowego oraz środków na tym rachunku przekazanych tytułem wynagrodzenia za pracę, organ egzekucyjny prawidłowo odmówił zwolnienia z egzekucji tego składnika majątkowego. W skardze na powyższe postanowienie Skarżący wniósł o jego uchylenie i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania. Wskazał, że kwota pieniężna zajęta przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, stanowiąca jego wynagrodzenie za pracę w wysokości minimalnej, jest wolna od potrąceń zgodnie z art. 9 § 1 u.p.e.a. oraz art. 87 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Zdaniem Skarżącego, gdyby przyjąć pogląd organu, że z chwilą wypłaty/przelewu środków pieniężnych pracownikowi tracą one charakter wynagrodzenia i podlegają zajęciu na ogólnych zasadach, to należałoby konsekwentnie uznać, że art. 9 u.p.e.a. ma zastosowanie tylko do wynagrodzeń, które nie zostały przelane na rachunek bankowy. Stanowisko to - w opinii Skarżącego - kłóciłoby się z podstawowym celem tej regulacji, tj. zapewnieniem zobowiązanemu - pracownikowi wynagrodzenie na minimalnym poziomie egzystencji. Ponadto Skarżący podniósł, iż sposób spełnienia świadczenia ze stosunku pracy, w związku z treścią art. 9 u.p.e.a., nie ma żadnego znaczenia. Podkreślił, iż aktualnie w zdecydowanej większości wypłata wynagrodzenia przez pracodawcę następuje poprzez przelew środków na rachunek bankowy. W ocenie Skarżącego, nieuprawnione działania organów egzekucyjnych w jego sprawie prowadzą do ominięcia ograniczenia egzekucyjnego i naruszają zasadę podejmowania działań w sposób budzący zaufanie do organów państwa. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w W., podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Na wstępie wyjaśnić należy, iż zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - dalej: ,,P.p.s.a.’’ sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a-c P.p.s.a.). Ponadto stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przekazana pod ocenę prawną Sądu sprawa dotyczy postępowania egzekucyjnego, którego celem jest realizacja zobowiązań podatkowych z tytułu podatku od towarów i usług. Występująca w takim przypadku tożsamość organów (organ podatkowy jest jednocześnie organem egzekucyjnym) wymaga w ramach danej sprawy ścisłego oddzielenia postępowania egzekucyjnego od podatkowego, w szczególności ze względu na fakt, iż postępowania te nie zawsze kierują się tymi samymi zasadami. Zarówno znaczna kwota zobowiązania podatkowego, ani inne okoliczności, przykładowo bezskuteczność dokonanej z majątku dłużnika podatkowego egzekucji i brak środków na pokrycie należnych zobowiązań oraz kosztów egzekucji nie mogą powodować, że będzie ona prowadzona za wszelką cenę z naruszeniem obowiązujących w niej reguł. Jedną z nich stanowi poszanowanie minimum egzystencji dłużnika poprzez wyłączenie spod egzekucji składników majątkowych, wymienionych expressis verbis w przepisach rozdziału 1 działu I u.p.e.a. tj. w art. 8 § 1 i § 2, art. 8a, art. 9 i art. 10. Zapewnienie takiej ochrony ma także na celu zachowanie podstawowego źródła utrzymania dłużnika, tak aby nie został on całkowicie pozbawiony możliwości osiągania dochodów umożliwiających realizację celu egzekucji administracyjnej, jakim jest zaspokojenie wierzyciela publicznego. Jest to szczególnie istotne w przypadku tych składników majątkowych, które dopiero pojawią się w trakcie trwania egzekucji, w szczególności dochodów z wykonywanej pracy zarobkowej. Składnikiem majątkowym zapewniającym w tym obszarze dłużnikowi minimum egzystencji jest minimalne wynagrodzenie za pracę, które zgodnie z art. 9 u.p.e.a., w zw. z art. 871 Kodeksu pracy, nie podlega egzekucji administracyjnej. Jak wynika z treści art. 1a pkt 12 u.p.e.a., egzekucja z wynagrodzenia za pracę stanowi jeden z wymienionych w tym przepisie środków egzekucyjnych dotyczących należności pieniężnych, do których zalicza się zobowiązania podatkowe. Szczegółowy tryb prowadzenia egzekucji z zastosowaniem tego środka normują przepisy rozdziału 2 działu II u.p.e.a., stosownie do treści art. 72 – 75. Wśród nich znajdują się przepisy (por. art. 72 § 1 ) stanowiące realizację ogólnej zasady ochrony dochodów uzyskiwanych ze stosunku pracy, poprzez wyłączenie spod egzekucji kwoty minimalnego wynagrodzenia. Powyższe nie oznacza, że składnik majątkowy w postaci minimalnego wynagrodzenia nie podlega ochronie w przypadku prowadzenia egzekucji administracyjnej z zastosowaniem innego środka, w szczególności z tytułu posiadanego przez dłużnika rachunku bankowego. Należy zauważyć, iż mające formę pieniężną wynagrodzenie za pracę w ramach istniejących realiów gospodarczych jest przekazywane głównie na rachunek bankowy, co stanowi dominującą formę rozliczeń finansowych między pracodawcą i zatrudnianymi przez niego pracownikami. Forma wypłaty wynagrodzenia za pracę może przybrać także inną postać, przykładowo wypłaty gotówkowej lub określonego ekwiwalentu. Nie może to jednak powodować różnych skutków w sferze egzekucji administracyjnej. Bez względu na sposób dokonywanej płatności z tytułu wynagrodzenia za pracę, wyłączona spod egzekucji minimalna jego kwota musi być traktowana pod względem prawnym tak samo, bez względu na rodzaj środka egzekucyjnego zastosowanego przez organ administracji, z uwagi na brak szczególnego przepisu ograniczającego stosowanie takiej reguły. Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego przedmiotowej sprawy Sąd zważył, iż mają one bezpośredni związek z dokonanym przez organ nadzoru egzekucyjnego rozstrzygnięciem. W sprawie tej nastąpiło w istocie zajęcie egzekucyjne z wynagrodzenia za pracę, dokonane w trybie właściwym dla egzekucji z rachunków bankowych i wkładów oszczędnościowych, w sytuacji gdy wynagrodzenie dłużnika zostało wypłacone przez zakład pracy na jego rachunek bankowy, w wysokości stanowiącej równowartość kwoty nie podlegającej egzekucji administracyjnej, zgodnie z powołanymi wyżej przepisami u.p.e.a. oraz Kodeksu pracy. W związku z dokonanym zajęciem wynagrodzenia Skarżący w piśmie z 28 lipca 2011 r. zwrócił się do organu egzekucyjnego z wnioskiem o zwrot wyegzekwowanego wynagrodzenia, przedstawiając dokumenty potwierdzające fakt, iż zostało ono wypłacone z tytułu stosunku pracy. Należy w tym miejscu podkreślić, iż fakt ten nie był kwestionowany przez organ egzekucyjny oraz organ nadzoru na żadnym etapie postępowania egzekucyjnego. Organy te odmawiając zwolnienia z egzekucji środków pieniężnych przekazanych na rachunek bankowy Skarżącego uznały, iż zajęcie rachunku bankowego dotyczy wszelkich środków finansowych wpływających na ten rachunek, bez względu na ich pochodzenie. Stwierdzenie to zostało poparte powołanym orzeczeniem NSA z 16 lutego 2000 r. (sygn. akt: SA/Sz 439/99). Odnosząc się do przedstawionego poglądu Sąd zważył, iż zaprezentowana w powyższym wyroku teza nie może być pojmowana dosłownie, nie tylko dlatego, że dotyczy konkretnego stanu faktycznego, ale przede wszystkim z uwagi na treść obowiązujących przepisów normujących postępowanie w zakresie stosowania rzeczonego środka egzekucyjnego, które zawierają odstępstwa od tej reguły (por. art. 81 § 4 i 5 oraz art. 84 § 4 u.p.e.a.). Wyjątki te odnoszą się także do sytuacji, w których wolą ustawodawcy określone składniki majątkowe zostały generalnie wyłączone spod egzekucji, jak to ma miejsce w odniesieniu do minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przyjęte przez organy założenie, poparte tezą z powołanego wyżej wyroku NSA, byłoby uprawnione w przypadku, gdyby tego rodzaju wyłączenie spod egzekucji zostało zawarte jedynie w przepisach normujących tryb postępowania egzekucyjnego z tytułu wynagrodzenia za pracę i nie miało zastosowania do innych środków prowadzenia egzekucji. Tymczasem minimalne wynagrodzenie za pracę stanowi jeden ze składników majątkowych wymienionych w wykazie niepodlegających egzekucji administracyjnej dóbr majątkowych, objętych jedną wspólną normą postępowania egzekucyjnego. Norma ta ma pierwszeństwo, z uwagi na jej nadrzędność, przed innymi szczegółowymi rozwiązaniami prawnymi dotyczącymi stosowania poszczególnych środków egzekucyjnych, gdyż de facto określa wyjątek od zasady powszechności tego postępowania w sprawach administracyjnych. Odmienne rozumienie relacji wymienionych przepisów prowadziłoby do paradoksu prawnego, w przypadku zbiegu dwóch środków egzekucyjnych tj. z wynagrodzenia za pracę i z rachunku bankowego. Kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę zwolniona z egzekucji prowadzonej z tego tytułu, trafiając na rachunek bankowy pracownika podlegałaby zajęciu w ramach prowadzonej egzekucji z tego rachunku. Jednocześnie prowadzenie egzekucji tylko z rachunku bankowego dłużnika, który może odebrać wynagrodzenie w gotówce z pominięciem rachunku bankowego, prowadzi w praktyce do bezskuteczności zastosowanego środka egzekucyjnego. Interpretacja przepisów prowadząca do takiej sytuacji nie może zostać uznana za zgodną z zamiarem racjonalnego ustawodawcy. Jest także nieuprawniona wobec wyrażonej woli ustawodawcy ochrony przed egzekucją majątku zapewniającego minimum egzystencji dłużnika, w tym w zakresie dochodu uzyskiwanego z pracy zarobkowej. Stanowi ponadto naruszenie odrębnych przepisów prawa mających zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, gdyż na mocy art. 18 u.p.e.a., w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Dotyczy to w szczególności wyrażonych w art. 7 oraz art. 8 ogólnych reguł postępowania administracyjnego, stanowiących w tej materii prawa konkretyzację zasady praworządności, wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP. Reasumując, zasada poszanowania minimum egzystencji dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wyrażająca się w wyłączeniu spod egzekucji określonych składników majątkowych, ma zastosowanie w przypadku wszystkich rodzajów środków egzekucyjnych, nie tylko z wynagrodzenia za pracę, ale także rachunku bankowego, wkładu oszczędnościowego oraz innych tytułów. Badania zaistnienia takiej przesłanki w kontekście prawidłowości dokonania zajęcia egzekucyjnego właściwe organy mają obowiązek dokonywać z urzędu, a w przypadku jej stwierdzenia winny podjąć czynności niezbędne dla przywrócenia stanu zgodnego z prawem. W przedmiotowej sprawie wystąpiła ustawowa przesłanka zwolnienia z egzekucji administracyjnej określonego składnika majątkowego, w rozumieniu art. 1a pkt 21 u.p.e.a., w postaci minimalnego wynagrodzenia za pracę, który to fakt, jak wynika z akt sprawy, nie był w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym kwestionowany. Zważywszy na powyższe Sąd stwierdził w działaniu organu egzekucyjnego nieprawidłową subsumpcję przepisów prawa do stanu faktycznego niniejszej sprawy, stanowiące naruszenie przepisów mające wpływ na podjęte rozstrzygnięcie, co spowodowało konieczność usunięcia wydanych w tym przedmiocie postanowień organów obu instancji z obrotu prawnego. Organ administracji rozpoznając ponownie sprawę, kierując się ustaleniami poczynionymi przez Sąd, powinien ponownie dokonać analizy jej stanu faktycznego i prawnego w kontekście wystąpienia przesłanki niepodlegania egzekucji administracyjnej minimalnego wynagrodzenia ze stosunku pracy. Zważywszy na stwierdzone naruszenie prawa Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji. Zgodnie z art. 200 w zw. z art. 205 § 1 P.p.s.a. Sąd orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego w kwocie równej uiszczonemu wpisowi.