III SA/Wa 558/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 11 kwietnia 2008 r. po rozpoznaniu wniosku B. M. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (doradcy podatkowego ) w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...]stycznia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty zaległości podatkowej p o s t a n a w i a 1. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych 2. ustanowić skarżącemu profesjonalnego pełnomocnika (doradcę podatkowego) 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 8 lutego 2008 r. B. M. – dalej jako skarżący, strona lub wnioskodawca - zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie doradcy podatkowego, czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że nie stać go na zapłacenie kosztów sądowych, ponieważ jego dochody z trudnością wystarczają mu na życie. Według skarżącego, jeśli miałby zapłacić kwotę ok. 1200,- zł – zgodnie z decyzją Urzędu Skarbowego – to nie miałby wraz z zoną pieniędzy albo na jedzenie, albo na opłaty i leki. Zaznaczył ponadto, iż jego żona nie posiada żadnego majątku, jest bezrobotna, bez prawa do zasiłku i oczekuje na emeryturę. Skarżący mieszka – wraz z żoną – w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 35 m.kw, w którym ostatni remont był przeprowadzony 15 lat temu. Nie posiadają żadnych oszczędności, ani majątku. Przychód za 2006 r. wyniósł ok. 25 tys. zł, za 2007 r. ok. 33 tys. zł. Skarżący poinformował, że uzyskuje miesięcznie kwotę ok. 2700,- zł brutto, z której pokrywa koszty utrzymania dwóch osób. Co miesiąc otrzymuje na konto kwotę ok. 2 tys. zł z czego wydaje na czynsz – ok. 200 zł, reguluje opłaty za prąd i gaz – 160 zł, spłaca ratę pożyczki z banku – 200,- zł, telefon i telewizję- 100,- zł, fundusz emerytalny – 100,- zł, leki związane z leczeniem osteoporozy i nadciśnienia tętniczego – 200,- zł, należności na komornika sądowego – 200,- zł. Na jedzenie i ubrania pozostaje skarżącemu ok. 760,- zł. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 26 marca 2008 r. skarżący nadesłał zaświadczenia lekarskie, z których wynika, ze jego żona cierpi na choroby przewlekłe, jak cukrzyca (typ2), nadciśnienie tętnicze (POCHP), osteoporozę. Lekarz zaświadczył, że wymaga ona "stałego przyjmowania wielu leków oraz ciągłej opieki, także medycznej." Z nadesłanych dokumentów wynika, że B. M. jest leczony z powodu cukrzycy. Do akt sprawy skarżący dołączył fragmenty zeznań podatkowych, z których wynika osiągany przez niego przychód i dochód oraz zapis historii rachunku bankowego od 4 stycznia 2008 r, do 3 kwietnia 2008 r., z którego wynika sposób prowadzenia gospodarki finansowej przez skarżącego w tym okresie czasu. 3. Referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy – administracyjnych i sądowych - uznał, iż skarżący wykazał, że jego sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły Sąd. Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącego, ani jego możliwościami do zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. W szczególności, za przyznaniem skarżącemu pomocy przemawia to, że jest jedyną osoba, która utrzymuje rodzinę ("żywiciel rodziny"), a dysponowanie całością uzyskiwanych dochodów jest ograniczane efektami prowadzonej egzekucji – administracyjnej i sądowej – oraz koniecznością ponoszenia nakładów związanych z poratowaniem zdrowia – swojego i żony. Mając na uwadze przeciętne ceny artykułów pierwszej potrzeby oraz ceny usług niezbędnych do samodzielnej egzystencji należy uznać, że z posiadanych przez skarżącego środków finansowych, nie jest on w stanie pokryć całości występujących w sprawie kosztów sądowych – wpisu w wysokości 500,- zł oraz kosztów działania pełnomocnika w sprawie. Referendarz sądowy uznał, iż sytuacja materialna skarżącego czyni niemożliwym pozyskanie pomocy profesjonalnego pełnomocnika we własnym zakresie, a ewentualne koszty z tym związane mogłyby tą sytuację znacznie pogorszyć. Nadto wiek skarżącego, wykazany przez niego w nadesłanych dokumentach, może utrudniać mu zintensyfikowanie pracy zarobkowej, co ma wpływ na ocenę możności wygospodarowania przez niego środków na potrzeby analizowanej sprawy. Referendarz sadowy zwraca uwagę na to, że do niezbędnych kosztów utrzymania zalicza się nie tylko wydatki na bezpośrednie podtrzymanie egzystencji, ale także wydatki na energię elektryczną, gaz, ogrzewanie i inne opłaty, nie wspominając już o wydatkach związanych z profilaktyką zdrowotną – niezbędną w pewnym wieku. Skarżący nie może przy tym liczyć na pomoc ze strony małżonka, do której ten jest zobowiązany, ponieważ nie dysponuje on samodzielnym źródłem utrzymania. Nie bez znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia przez referendarza sądowego wniosku o prawo pomocy jest stan zdrowia skarżącego i jego żony. Obu małżonków cierpi na cukrzycę typu 2-NIDDM (Non-Insulin Dependent Diabetes Mellitus), czego skutkiem jest zaburzenie zarówno działania, jak i wydzielania insuliny, przy czym dominującą rolę może odgrywać jedna lub druga nieprawidłowość - stąd konieczność ukierunkowanego leczenia, o czym referendarz wie z urzędu. Leczenie polega zazwyczaj na zmianie masy ciała, stosowaniu diety, wysiłku fizycznym oraz przyjmowaniu doustnych leków przeciwcukrzycowych - u części chorych po pewnym czasie trwania choroby konieczna jest insulinoterapia. Niewłaściwie leczona przypadłość może skracać życie średnio o 4-6 lat, co zależy od higieny, diety, sposobu życia. Stąd w leczeniu cukrzycy ważne są 4 elementy: żywienie, leki przeciwcukrzycowe (insulina i środki doustne), wysiłek fizyczny i - edukacja chorych, by zastosować wskazania. Nadto nadciśnienie POChP - przewlekłe i postępujące uszkodzenie struktur układu oddechowego – wymusza konieczność dostosowania sposobu życia do choroby, która ma charakter postępujący: dominującym objawem jest tzw. duszność wysiłkowa, z czasem dołączają się objawy i niewydolność serca (oraz czasem - obrzęki kończyn, powiększenie wątroby: marskość, wodobrzusze). Leczenie POChP jest uzależnione od fazy choroby, a chorzy z nadciśnieniem płucnym muszą unikać wysiłków nasilających objawy, niekiedy muszą korzystać z tlenoterapii, oprócz innych form wspomagania. Nie zmienia to jednak konieczności wzmiankowania, że leczenie farmakologiczne opiera się na lekach rozkurczających naczynia (blokery, inhibitory enndoteliny, sildenafil), lekach hamujących przerost śródbłonka naczyń oraz lekach moczopędnych i przeciwzakrzepowych – które pociągają za sobą konieczność ponoszenia nakładów finansowych. Odnosząc się do trzeciego schorzenia wskazanego w treści zaświadczenia – żony skarżącego – referendarz sadowy zauważa, że podstawowym celem leczenia osteoporozy jest zapobieganie złamaniom i podobnym urazom. Istotnym jest fakt, iż leczenie, aby odniosło skutek, musi być prowadzone konsekwentnie i długotrwale, w analizowanym wypadku - do końca życia pacjenta, co także wymaga posiadania środków finansowych. W leczeniu osteoporozy stosuje się kombinację dwóch rodzajów leków, refundowanych w ograniczonym zakresie, które, dzięki swojemu odmiennemu działaniu uzupełniają się. Pierwszy z nich ma za zadanie hamowanie komórek odpowiedzialnych za niszczenie kości i referendarz sądowy wymienia tu – przykładowo - estrogeny, kalcytoninę, raloksifen i bifosofniany. Drugi lek ma na celu pobudzanie odbudowy kości, a w tej grupie wyróżnia się różnego rodzaju preparaty wapnia i witaminy D, fluorki i parahormon (PTH). Prawo do ochrony zdrowia jest konstytucyjnie gwarantowane i to nie tylko jako prawo, które nadane zostaje jego adresatom przez władzę państwową, lecz też jako prawo podstawowe wynikające z przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, którego przestrzeganie władza państwowa jest zobowiązana ochraniać. Zgodnie z art. 68 ust. 2. obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa – w ramach przyznanego Konstytucją prawa. Zatem także działanie organów władzy publicznej, w tym referendarza sądowego, powinno uwzględniać postulaty nakreślone przez ustawodawcę konstytucyjnego, a w żadnym wypadku działania te nie powinny niweczyć zamierzeń konstytucyjnych. Konstytucja nie zakłada wprawdzie powszechnej dostępności do wszystkich znanych i stosowanych zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej świadczeń opieki zdrowotnej, ponieważ warunki i precyzyjnie określony zakres świadczeń finansowanych ze środków publicznych określać ma ustawa. Szczególny charakter normatywny Konstytucji ogranicza niekiedy możliwość jej odczytywania jako aktu przyznającego określone uprawnienia jednostkom, co dotyczy też art. 68 (por. więcej w treści sprawozdania z Posiedzenia Prezydium oraz Komitetu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 15 marca 2007 r., wystąpienie prof. Ewy Łętowskiej). Zdaniem referendarza sądowego uwaga powyższa nie zmienia konieczności stwierdzenia, że władze publiczne powinny uwzględniać w swych rozstrzygnięciach to, czy w konkretnej analizowanej sytuacji, tworzone przez państwo warunki życia obywateli – a więc i skarżącego – mogą wpływać na powstawanie nierówności w realizacji powszechnego prawa do ochrony zdrowia. Jeżeli warunki, w których znajduje się skarżący, uniemożliwiają mu – lub jego żonie– prowadzenie zdrowego trybu życia, który pozwoli mu – przynajmniej - na zachowanie stanu zdrowia, to obciążanie skarżącego obowiązkiem poniesienia pełnych kosztów postępowania byłoby wyrazem naruszenia jego konstytucyjnych praw. Demokratyczne państwo prawne, przyznając obywatelom uprawnienia, nie powinno prowadzić z nimi gry, polegającej na tworzeniu uprawnień pozornych czy niemożliwych do realizacji ze względów prawnych czy faktycznych albo ze względu na niejasne określenie warunków korzystania z uprawnień. W ocenie referendarza niedopuszczalne byłoby uzależnienie realizacji jednego prawa konstytucyjnego (do ochrony zdrowia lub do ochrony życia) od rezygnacji z realizacji drugiego prawa konstytucyjnego (np. prawa do sądu), jeśli sytuacja majątkowa skarżącego nie umożliwia mu realizacji obu tych praw. Uwagę tą należy odnieść do sytuacji skarżącego, ponieważ zapłata przez niego w całości kosztów postępowania ograniczyłaby możliwość poczynania nakładów na ochronę zdrowia. Obowiązek poszanowania i zagwarantowania skarżącemu prawa do ochrony zdrowia wynika także z MIĘDZYNARODOWEGO PAKTU PRAW GOSPODARCZYCH, SPOŁECZNYCH I KULTURALNYCH z 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169). Z art. 12 przywołanego aktu prawa międzynarodowego wynika, że Polska uznała prawo każdego do korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego, w szczególności zobowiązało się do stworzenia warunków, które zapewniłyby wszystkim pomoc i opiekę lekarską na wypadek choroby. W skład opieki lekarskiej należy zaliczyć nie tylko dostęp do lekarza, lecz także dostęp do środków medycznych, zwykle odpłatnych. Z akt sprawy nie wynika natomiast, żeby skarżący – czy jego żona – byli zwolnieni od obowiązku ponoszenia kosztów lekarstw, która to okoliczność ma – w ocenie referendarza – wpływ na ich sytuację majątkową i swobodę rozporządzania kwotą 700,- zł przeznaczoną – z założenia – na utrzymanie dwóch osób. Referendarz sądowy zauważa, że Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) – dalej jako EKPCz - nakłada na państwa, jako umowa wiążąca sygnatariuszy, obowiązek zapewnienia obywatelowi, podlegającemu jurysdykcji danego państwa, poszanowania wszystkich praw i wolności określonych w Konwencji – w tym wypadku - prawa do sądu w rozsądnym terminie, co zostało zawarte w artykule 6 EKPCz. Podobnie w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ustanowiono wymóg, zarówno sprawnego prowadzenia postępowania sądowego, jak też wyrażono ogólną zasadę właściwego wymiaru sprawiedliwości. Konwencja, ani też Konstytucja, ze względu na zapis art. 8 ust. 2, nie istnieje po to, aby gwarantować prawa, które są teoretyczne i iluzoryczne, ale by zapewnić realizację istniejących praw - skuteczną i efektywną. Prawo dostępu do sądu, poprzez rozważne badanie wniosków o zwolnienie z opłat sądowych i wniosków o przyznanie pomocy prawnej, powinno być zabezpieczone przez organy władzy publicznej w sposób szczególnie staranny, ze względu na wagę miejsca, jakie w demokratycznym społeczeństwie zajmuje prawo do rzetelnego procesu sądowego, którego rolą jest ochrona naruszonych praw (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Dyrektywa ta ma wyraz w sprawie w tym, że do oceny sytuacji majątkowej strony wystarczy fakt realizacji niektórych tylko punktów wezwania Sądu, jeżeli z nadesłanych oświadczeń i dokumentów, pochodzących z niezależnych od siebie instytucji, wynika – w sposób niesprzeczny – fakt niemożności poniesienia przez skarżącego kosztów postępowania lub groźba uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie lub rodziny – w razie poniesienia przez niego kosztów sprawy. Stąd zapewnienie skutecznego prawa dostępu do sądu oraz samo rozpatrzenie sprawy, mieści się w kategorii obowiązków państwa (wyrok Trybunału z 9 października 1979 r. Airey p. Irlandia) i organów władzy państwa. Wymiar sprawiedliwości tylko wtedy spełnia funkcje, do których został powołany, gdy na końcowy werdykt nie czeka się nadmiernie długo, ponieważ zwłoka może osłabić jego skuteczność i wiarygodność (wyrok Trybunału z 23 października 1990 r. Mozera de Azevedo p. Portugalia). Decyzja referendarza sądowego wyrażona w sentencji wynika z tego, że na obecnym etapie postępowania wymagalnym kosztem sądowym jest wpis sądowy. Zdaniem referendarza sądowego z akt sprawy nie wynika, żeby sytuacja majątkowa skarżącego mogła ulec poprawić w krótkim czasie – stąd brak zawężenia zwolnienia jedynie do wpisu sądowego. Orzeczenie o opłacie kancelaryjnej ma natomiast zagwarantować stronie – niezależnie od wyniku sprawy – możliwość bezpłatnego zapoznania się z pisemnym uzasadnieniem orzeczenia. Podejmując powyższą decyzję referendarz sądowy zwraca uwagę na to, że odpis uzasadnienia orzeczenia, doręcza się, w razie złożenia wniosku przez stronę, bez względu na to, czy strona uiściła opłatę kancelaryjną, ponieważ art. 234 § 2 p.p.s.a. wprowadza odstępstwo od zasady niepodejmowania przez Sąd żadnych działań przed uiszczeniem należnej opłaty (art. 220 § 1 u.p.p.s.a.) - por. Niezgódka-Medek M por. Komentarz do art. 234 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270), [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd. II., umieszczone w programie Lex). Przyjęte rozwiązanie jest wyrazem ochrony prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji RP) przejawiającym się w możliwości uruchomienia postępowania ze skargi kasacyjnej, gdyż brak orzeczenia wraz z uzasadnieniem pozbawia stronę prawa do wniesienia takiej skargi (art. 177 § 1 p.p.s.a., por. post. NSA z dnia 7 lipca 2004 r., GZ 25/04). Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę na to, że w skład konstytucyjnego prawa do sądu wchodzi tzw. "sprawiedliwość proceduralna", czyli także obowiązek organów państwa do ujawniania motywów rozstrzygnięcia, w stopniu umożliwiającym weryfikację sposobu myślenia sądu (por. wyrok TK z 16 stycznia 2006 r. sygn. SK 30/05). W sprawach sądowoadministracyjnych, przy kryterium kontroli legalności stosowanym przez Sądy Administracyjne, niemożliwa jest kontroli pracy Sądu przez stronę niebędącą profesjonalnym pełnomocnikiem, w inny sposób niż poprzez lekturę pisemnego uzasadnienia wyroku. Pisemne uzasadnienie orzeczenia wymusza przy tym samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości; dokumentuje argumenty przemawiające za rozstrzygnięciem; jest podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji; służy indywidualnej akceptacji orzeczenia, umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości, wzmacnia bezpieczeństwo prawne (zob wyrok TK z 11 kwietnia 2005 r. sygn. Sk 48/04). Możliwość zapoznania się przez stronę z pisemnym uzasadnieniem wyroku Sądu jest wyrazem przestrzegania standardu rzetelności postępowania, czyli elementem prawa do Sądu, zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia należy rozpoznawać z uwzględnieniem gwarancji dostępu do Sądu uregulowanej w art. 45 ust. 1 Konstytucji. W analizowanej sprawie oznacza to tyle, że jeśli, przy wykazanej sytuacji materialnej skarżącej, zwolniono ją od wpisu sądowego i umożliwiono zbadanie sprawy przez Sąd, to konsekwencją tego jest umożliwienie skarżącej zapoznania się z pisemnymi motywami rozstrzygnięcia, bez konieczności uiszczania dodatkowych opłat. Przedstawiona konstrukcja prawna wskazuje na znaczenie, jakie ustawodawca nadał prawu strony do zapoznania się z treścią orzeczenia wydanego w jej sprawie i – w konsekwencji – realizacji prawa do Sądu. Udział w sprawie pełnomocnika referendarz sądowy uznał za niezbędny – oprócz okoliczności wskazanych w treści formularza PPF – także ze względu na wagę argumentów podnoszonych przez skarżącego w trakcie postępowania, co znalazło swój wyraz w treści pism procesowych – odwołania i skargi. Zważywszy na treść argumentów i ich liczbę oraz powołane orzecznictwo, sprawne i zwięzłe podniesienie ich przed sądem, wyjaśnienie werdyktu Sądu skarżącemu będzie wymagało udziału profesjonalnej pomocy prawnej, na przykład wnioskowanego doradcy podatkowego. 4. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.