III SA/Wa 781/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lipca 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku Z. K. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. K na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] grudnia 2007 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynności egzekucyjne p o s t a n a w i a 1. przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od opłat sądowych; 2. odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) - czyli od opłat sądowych i zwrot wydatków - i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz - nadto - ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF z 12 maja 2008 r. Z .K. - dalej jako skarżąca, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, że utrzymuje się z emerytury w wysokości 535,09 zł, którą Urząd Skarbowy zajmuje w części. Skarżąca wskazała, że pozostałość emerytury przeznacza na wyżywienie i leki, mieszka u syna, który prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, a w chwili obecnej przebywa za granicą. 3) W piśmie z 15 czerwca 2008 r. - w wykonaniu wezwania referendarza sądowego - skarżąca wskazała, że od trzech lat przebywa na emeryturze, z której organy podatkowe potrącają jej kwotę ok. 220,- zł. Nie posiada przy tym rachunku bankowego, ani rocznych zeznań podatkowych sporządzanych przez ZUS. Dołączyła pismo z ZUS o/L z 30 stycznia 2008 r., z którego wynika fakt dokonywania potrąceń z emerytury. 4) Zdaniem referendarza sądowego, mając na uwadze nadesłane dokumenty, należy uznać, że skarżąca rzetelnie udokumentowała sytuację, w której znajduje się. Mając to na uwadze, referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżąca wykazała, że jej sytuacja majątkowa uprawnia go do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu i od opłaty kancelaryjnej (razem: opłat). Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu z art. 45 Konstytucji RP, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącej, ani jej możliwościami do natychmiastowego zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. Mając na uwadze wymaganą kwotę wpisu - ok. 100,- zł - brak zasobów finansowych oraz bieżące przychody skarżącej, a także jej stan zdrowia, wynikający z objęcia jej ubezpieczeniem rentowym, nie można uznać, że posiada ona zdolność - nie tylko uiszczenia pełnej kwoty wymaganych kosztów sądowych - ale nawet zdolność partycypowania w kosztach w jakimkolwiek zakresie. Kwota - ok. 500,- zł, którą dysponuje skarżąca, wystarcza - być może - przy dokonaniu daleko posuniętych oszczędności i limitacji zaspokajania dóbr, na pokrycie podstawowych kosztów egzystencji, ale już nie umożliwia ponoszenia nakładów związanych z uczestnictwem w procesie sądowym, co jest przesłanką z art. 246 ust. 1 pkt 2 u.p.p.s.a. 5) Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, jest sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm), dalej jako EKPCz lub Konwencja i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych jako wiążących normach prawa międzynarodowego - jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP - i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Zdaniem referendarza sądowego, nie można w drodze wykładni przepisów prawa wyłączyć, czy nawet ograniczać, prawa człowieka do sądu. Przeciwko ścieśniającej wykładni prawa do sądu wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny (przykładowo wyroki: z dnia 7 stycznia 1992r., K8/91, OTK 1992/1/5,z dnia 29 września 1993r., K 17/92, OTK 1992/2/33, z dnia 10 lipca 2000r., SK 12/99, OTK 2000/5/143). Konstytucja nie limituje "prawa sądu" - jak w przypadku innych praw i wolności obywatelskich - "granicami określonymi w ustawie", czyli jest to prawo, od którego odstępstwa może przewidywać tylko inny przepis Konstytucji, a nie ustawa. Wzmocnieniem ochrony prawa do Sądu jest art. 77 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Obowiązek skarżącej uprawdopodobnienia swojej sytuacji finansowej i jej czynności podjęte w tym celu, należy rozpatrywać z uwzględnieniem realizacji prawa strony do Sądu, wynikającego tak z Konstytucji RP, jak też z aktów prawa międzynarodowego wiążących Polskę. Wynika z tego, że obowiązek realizacji wezwania Sądu nie powinien ani ograniczać, ani odwlekać w czasie dostępu strony do Sądu, ze względu na drobiazgową kontrolę stanu majątkowego skarżącej. 6) Część spraw będących w kognicji polskich Sądów Administracyjnych mieści się w zakresie znaczeniowym zwrotu sprawa cywilna w rozumieniu art. 6 EKPCz, część natomiast - jak sprawy podatkowe, niektóre budowlane, związane z deportacją - wykraczają poza zakres tego pojęcia. Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające dorobku Trybunału w zakresie prawa do Sądu, także, jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji. Celem Konwencji jest gwarancja praktycznych i skutecznych praw, a zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym kluczowe jest, by strony postępowania nie pozbawiać możliwości przedstawienia swojej sprawy sądowi (Steel i Morris p. Wielkiej Brytanii, nr 68416/01), zwłaszcza, kiedy strona zwraca uwagę na to, że szczupłe środki finansowe nie pozwalają jej na skuteczną obronę swoich praw. Prawo do rzetelnego procesu zajmuje szczególne miejsce we współczesnym społeczeństwie demokratycznym (por Airey p. Irlandii, wyrok z 9 października 1979 r.). W obowiązującej w Polsce Konstytucji, także w art. 45, nie obowiązuje zróżnicowanie traktowania spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny, co uzasadnia objęcie gwarancjami konstytucyjnymi także analizowanego sporu. Referendarz sądowy zauważa, że z wyników analizy zestawienia wysokości środków, którymi dysponuje - co miesiąc - skarżąca (ok. 500,- zł), przeciętnych kosztów utrzymania jednej osoby, na utrzymanie której strona przeznacza uzyskiwane środki, wynika, że skarżąca nie jest w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów postępowania. Odmowa skarżącej prawa pomocy w analizowanej sytuacji byłaby niedopuszczalna także z tego powodu, że nałożenie na nią obowiązku partycypowania w kosztach sądowych, w jakiejkolwiek wysokości, byłaby przyczyną niemożności zaspokojenia jej podstawowych potrzeb życiowych. 7) W ocenie referendarza sądowego, należy pozytywnie dla skarżącej - która osiąga miesięcznie środki poniżej minimum socjalnego - rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy we wskazanym w sentencji zakresie, jeżeli z analizy zestawienia uzyskiwanych przychodów i przeciętnych wydatków związanych z utrzymaniem wynika, że uiszczenie kosztów sądowych wymagalnych w sprawie, przede wszystkim wpisu od skargi, będzie przyczyną znaczącego pogorszenia jej sytuacji życiowej. Zwolnienie od opłaty kancelaryjnej referendarz sądowy postrzega - przede wszystkim - jako gwarancję zapewnienia stronie prawa do bezpłatnego zapoznania się z pisemnym uzasadnieniem rozstrzygnięcia sądu. Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę na to, że w skład konstytucyjnego prawa do sądu wchodzi tzw. "sprawiedliwość proceduralna", czyli także obowiązek organów państwa do ujawniania motywów rozstrzygnięcia, w stopniu umożliwiającym weryfikację sposobu myślenia sądu (por. wyrok TK z 16 stycznia 2006 r. sygn. SK 30/05). W sprawach sądowoadministracyjnych, przy kryterium kontroli legalności stosowanym przez Sądy Administracyjne, niemożliwa jest kontrola pracy Sądu przez stronę nie będącą profesjonalnym pełnomocnikiem, w inny sposób niż poprzez lekturę pisemnego uzasadnienia wyroku. Pisemne uzasadnienie orzeczenia wymusza przy tym samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości; dokumentuje argumenty przemawiające za rozstrzygnięciem; jest podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji; służy indywidualnej akceptacji orzeczenia, umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości, wzmacnia bezpieczeństwo prawne (zob wyrok TK z 11 kwietnia 2005 r. sygn. Sk 48/04). Możliwość zapoznania się przez stronę z pisemnym uzasadnieniem wyroku Sądu jest wyrazem przestrzegania standardu rzetelności postępowania, czyli elementem prawa do Sądu, zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia należy rozpoznawać z uwzględnieniem gwarancji dostępu do Sądu uregulowanej w art. 45 ust. 1 Konstytucji. W analizowanej sprawie oznacza to tyle, że jeśli, przy wykazanej sytuacji materialnej skarżącej, zwolniono ją od wpisu sądowego i umożliwiono zbadanie sprawy przez Sąd, to konsekwencją tego jest umożliwienie skarżącej zapoznania się z pisemnymi motywami rozstrzygnięcia, bez konieczności uiszczania dodatkowych opłat. Referendarz sądowy zwraca przy tym uwagę na to, iż odpis uzasadnienia wyroku doręcza się bez względu na to, czy strona uiściła opłatę kancelaryjną. W § 2 art. 234 u.p.p.s.a. wprowadzono bowiem odstępstwo od zasady niepodejmowania przez sąd żadnych działań przed uiszczeniem należnej opłaty (art. 220 § 1 zdanie pierwsze u.p.p.s.a.), zakazując stosowania wobec stron, które nie uiściły opłaty, konsekwencji w postaci pozostawienia wniosku bez rozpoznania (art. 220 § 1 zdanie trzecie) por. Niezgódka-Medek M por. Komentarz do art. 234 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270), [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd. II., umieszczone w programie Lex. Przedstawiona konstrukcja prawna wskazuje na znaczenie, jakie ustawodawca nadał prawu strony do zapoznania się z treścią orzeczenia wydanego w jej sprawie i - w konsekwencji - realizacji prawa do Sądu. Zakres uwzględnienia wniosku jest uzasadniony wysokością kosztów wymaganych obecnie i kosztów w ogóle do czasu rozpoznania sprawy przez Sądem I instancji, jak też wyrazem uwzględnienia braku deklaracji woli i braku obowiązku osobistego stawiennictwa strony na rozprawie, co - oczywiście - nie uniemożliwia podjęcia tych działań. 8) Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.