III SA/Wa 781/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Włodzimierz Gurba, po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z 1 października 2018 r. w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi K.B. i P.B. na postanowienie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] grudnia 2016 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy Skarżący K. i P.B. (dalej: "Skarżący" lub "Strony") zwrócili się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika, wskazując, iż nie posiadają środków finansowych, oszczędności, żadnych wartościowych przedmiotów. Skarżący posiadają dom o powierzchni 120 m² o wartości 180.000 zł. Skarżący utrzymują się z wynagrodzenia wynoszącego łącznie 1.558,67 zł. Wśród wydatków wymienili leki -100 zł, opłata za światło – 360 zł, wodę – 75 zł, śmieci – 60 zł, podatek od nieruchomości – 125 zł, telefon – 70 zł, zakup opału – 400 zł, środki czystości – 100 zł. Na wezwanie referendarza sądowego o przedłożenie dodatkowych informacji obrazujących sytuację majątkową Skarżących tj. zeznań podatkowych za 2016 i 2017 r., kopii wyciągów bankowych za ostatnie trzy miesiące, oświadczenia w przedmiocie korzystania z pomocy społecznej, wskazania wszystkich źródeł utrzymania, udokumentowania wysokości kosztów miesięcznego utrzymania, dokumentów świadczących o posiadanych zobowiązaniach – Skarżący nie nadesłali żadnych dokumentów. Postanowieniem z 1 października 2018 r. starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Skarżącym przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazując, że Skarżący nie przedstawili pełnej informacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej, co uniemożliwiło weryfikację ich twierdzeń o trudnej sytuacji i braku środków finansowych. Pismem z 15 października 2018 r. Skarżący wnieśli o sprzeciw od ww. postanowienia. W treści sprzeciwu zawarto wniosek o ustanowienie radcy prawnego do reprezentowania skarżących w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy. Ponadto Skarżący wskazali, iż nie posiadają znacznych środków finansowych, oszczędności, żadnych wartościowych przedmiotów, czy też wartościowych nieruchomości, środków w walutach obcych obligacji państwowych, ani żadnych innych wartościowych rzeczy, co uzasadnia przyznanie im prawa pomocy w całkowitym zakresie. Podnieśli, iż przerzucanie na stronę zwracającą się o przyznanie pełnomocnika z urzędu obowiązku wnikliwej analizy swojej sytuacji finansowej stanowi naruszenie prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z nich stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna więc mieć świadomość obowiązku ponoszenia tych kosztów i wnosząc o zwolnienie z nich uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (zob. postanowienie NSA z 26 lutego 2013 r., I FZ 27/13). W niniejszej sprawie Skarżący ubiegają się o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika z urzędu, tj. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Dla pozytywnego w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki, o jakiej mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu referendarz sądowy zbadał przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy, zasadnie uznając, że Skarżący nie przedstawili okoliczności, które przemawiałyby za przyznaniem im prawa pomocy. Twierdzenia Stron o ich trudnej sytuacji materialnej i braku jakiegokolwiek majątku nie zostały bowiem poparte żadnymi dokumentami, pomimo iż w wystosowanym do Skarżących wezwaniu referendarz sądowy w sposób szczegółowy wskazał, jakie dokumenty należy przedłożyć w celu wykazania sytuacji majątkowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że ciężar wykazania istnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05). Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody. Wezwanie to jest zatem dla strony wiążące. Niezastosowanie się do niego powoduje, iż materiał dowodowy co do wystąpienia przesłanek prawa pomocy, jest niekompletny, a w rezultacie wątpliwości co do oświadczeń strony pozostają niewyjaśnione. Subiektywne przekonanie strony o zasadności jej wniosku przy równoczesnym ograniczeniu się do stwierdzenia o braku majątku, które to stwierdzenie uznane zostało przez sąd za niewystarczające, uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Wobec powyższego Sąd za prawidłowe uznał stanowisko referendarza, iż na podstawie szczątkowych danych referendarz sądowy nie jest w stanie odtworzyć sytuacji majątkowej Skarżącej. Tym samym nie posiadał materiału dowodowego, na podstawie którego mógłby ocenić stan finansowy i możliwości płatnicze Skarżących. W tym miejscu należy podkreślić, iż obowiązek uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy i przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych na podstawie wezwania referendarza sądowego, nie jest jak wskazują Skarżący, równoznaczny z obowiązkiem dokonania przez Strony wnikliwej analizy własnej sytuacji majątkowej. Skarżący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy byli bowiem zobowiązani wyłącznie do przedstawienia swojej sytuacji majątkowej, a więc wskazania konkretnych danych o stanie majątkowym, źródłach utrzymania, posiadanych wydatkach oraz poparcia ich konkretnymi dokumentami, które w sposób wyraźny wskazał referendarz sądowy wystosowanym do nich wezwaniu, a nie oceny tych informacji w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy. Oceny takich informacji dokonuje bowiem referendarz sądowy rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie przedstawionych przez Strony informacji i dokumentów. Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy, wskazać należy, iż przepisy ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują możliwości przyznania prawa pomocy wyłącznie w zakresie postępowania wpadkowego toczącego się w ramach postępowania sądowoadministracyjnego. Referendarz sądowy rozstrzyga o przyznaniu prawa pomocy w ramach sprawy sądowoadministracyjnej, co wynika z treści art. 243 § 1 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 259 i art. 260 § 1 P.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.