I FZ 27/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K.J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Bk 328/12 oddalające wniosek o przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K.J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do maja 2010r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Bk 328/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek K.J. (dalej: skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 sierpnia 2012 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do maja 2010 r. 2. Sąd I instancji w uzasadnieniu swojego stanowiska wskazał, że skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący podniósł, iż nie posiada wolnych środków finansowych, którymi mógłby pokryć koszty sądowe powstałe w sprawie niniejszej, z powodu trudnej sytuacji finansowej. Wnioskodawca wskazał, że aktualnie nie prowadzi już działalności gospodarczej i bez rezultatów poszukuje zatrudnienia. Skarżący nie posiada żadnego majątku, oszczędności czy też innych przedmiotów wartościowych. Z uwagi na brak dochodu nie ma również możliwości uzyskania jakiejkolwiek pożyczki lub kredytu, gdyż nie posiada zdolności kredytowej. Środki niezbędne do prowadzenia sprawy przez pełnomocnika (od UKS od NSA) zostały pozyskane w ubiegłym roku. Sąd I instancji oddalił wniosek wskazując w uzasadnieniu, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, aby przesłanka art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 270, dalej: "P.p.s.a.") wystąpiła w jego sytuacji. Wskazując przede wszystkim, iż twierdzenia skarżącego, o nieposiadaniu żadnego majątku, pozostawaniu na utrzymaniu przyjaciół w Niemczech ale nie tworząc jednocześnie z nimi gospodarstwa domowego, nie uzyskiwaniu żadnego dochodu (z wyjątkiem 200 Euro z prac dorywczych), nie ponoszeniu żadnych wydatków związanych z utrzymaniem, nie posiadaniu żadnych rachunków bankowych, nie znalazły potwierdzenia w jakichkolwiek dokumentach. Skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, mimo wezwania referendarza sądowego, świadczących, iż nie uzyskuje żadnych dochodów na terytorium Polski, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, że zlikwidował prowadzone w związku z działalnością gospodarczą rachunki bankowe. Dlatego też, w ocenie sądu I instancji, oświadczenia składane przez pełnomocnika w imieniu skarżącego, nie mogą być uznane za wiarygodne i odpowiadające rzeczywistości. Mając na uwadze zasady doświadczenia życiowego, w ocenie sądu I instancji, niewiarygodnym było, że skarżący, przebywając tak długi okres czasu na terytorium Republiki Federalnej Niemiec pozostaje na utrzymaniu przyjaciół nie tworząc z nimi gospodarstwa domowego, nie uzyskując przy tym praktycznie żadnych dochodów. Trudno było uznać postępowanie skarżącego racjonalnym, skoro pomimo wyjazdu do Niemiec jego sytuacja materialna nie uległa poprawie, a mimo to nie podjął kroków zmierzających do powrotu do kraju. W ocenie sądu I instancji, w sprawie, oświadczenia pełnomocnika składane w imieniu skarżącego dotyczącego jego sytuacji rodzinnej i majątkowej, są niewiarygodne, dlatego też brak było podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawione okoliczności dotyczące dochodów i wydatków skarżącego oraz jego sytuacji rodzinnej budzą uzasadnione wątpliwości, przeczą zasadom logiki i doświadczenia życiowego, dlatego też nie mogą stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu, nieponoszenia żadnych wydatków oraz okoliczności bycia w całości na utrzymania przyjaciół nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie, działający przez swojego pełnomocnika, skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania w szczególności art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., poprzez uznanie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego, podczas gdy dotychczasowe twierdzenia skarżącego, jego uprzednio złożone oświadczenia, konstytucyjne prawo każdej osoby do sadu, jak również prowadzone w stosunku do skarżącego egzekucje nakazują uznać, że prawo pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości powinno być skarżącemu przyznane. Jednocześnie wniesiono o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu skarżący uznał, że powyższe orzeczenie nie sposób uznać za słuszne. W dalszej części skarżący podnosi, że niezwolnienie go od kosztów postępowania spowoduje ograniczenie konstytucyjnego prawa każdego do sądu wyrażone w art. 45 Konstytucji RP. Na poparcie swojego stanowiska przytoczone zostały następujące orzeczenia Sądu Najwyższego jak: P 9/01 z dnia 12 marca 2002 r.; I PKN 648/98 z 7 kwietnia 1999 r.; uchwała SN z 18 stycznia 2001 r., III ZP 28/00; Skarżący podkreślił, że jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny, naruszenia prawa do sądu może nastąpić poprzez nadmierny formalizm procesowy (orz. z 20 maja 2008 r. P 18/07). Na podobnym stanowisku stoi też Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienie NSA z 22 marca 2012 r., II GSK 373/12). W tym kontekście ważna jest również kwestia opłat sądowych oraz wprowadzenia w niektórych sprawach tzw. przymusu adwokackiego. Jak stwierdził NSA "samo wprowadzenie obowiązku ponoszenia przez strony opłat sądowych i wydatków, obowiązku reprezentowania strony przez profesjonalnego pełnomocnika (..) nie jest sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, jednakże pod warunkiem, że stworzony zostanie odpowiedni system środków zapewniających korzystanie z prawa do sądu osobom, które nie są w stanie, z uwagi na sytuacje materialną, ponieść tych opłat lub kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika – uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie siedmiu sędziów z 2 grudnia 2010 r., II GPS 2/10). Powyższe wskazuje, że by dostęp do sądu skarżącemu został zagwarantowany, koniecznym jest nie tylko formalna możliwość złożenia przez niego skargi na decyzję, ale także uprawnienie do rzeczywistego rozpatrzenia sprawy przez sąd, co w niniejszej sprawie wymaga zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych. Ponadto wskazał, że w stosunku do skarżącego prowadzone są aktualnie egzekucje z jego rachunków bakowych. Jako dowód przedłożono 6 zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będące bankiem. W związku z tym prowadzone egzekucje z rachunków bankowych i związany z tym zakaz wypłaty, dowodzi, że w chwili obecnej nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Załączył również fakturę VAT za usługę prawną, wskazując, że opłata za nią była zdecydowanie niższa aniżeli koszty postępowania sądowoadministracyjnego i została uiszczona ponad rok temu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie skarżącego podlega oddaleniu. 5. Na wstępie należy wskazać, że skarżący w sprawie jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem, a sprawa toczy się w przedmiocie wprowadzania do obrotu "pustych faktur" za usługi IT. Po drugie, na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I z dnia 8 października 2010 r., ustalono wysokość wpisu w kwocie 2 000 zł (k. 16 akt sądu I instancji). 6. Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, należy po pierwsze, wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca w przedmiotowej sprawie nie wykazał – jak wymaga tego przepis – że jego sytuacja świadczy o spełnieniu przesłanek do przyznania prawa pomocy. Przede wszystkim zwrócić uwagę należy, że z argumentacji podniesionej w zażaleniu nie wynika, by przedstawione okoliczności dotyczące dochodów i wydatków skarżącego oraz jego sytuacji mogły stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia, przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu, nieponoszenia żadnych wydatków oraz okoliczności bycia w całości na utrzymania przyjaciół, nie pozwalały sądowi I instancji na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Podkreślić należy przy tym, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie, przy czym strona nie odniosła się do części argumentów powołanych przez sąd I instancji, jako przemawiających przeciwko przyznaniu mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie jak: skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów, mimo wezwania referendarza sądowego, świadczących, iż nie uzyskuje żadnych dochodów na terytorium Polski, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. W związku z tym nie sposób w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, by ogół przedstawionych przez skarżącego okoliczności świadczył o tym, by konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiła dla skarżącego barierę w dostępie do sądu. 7. W zażaleniu strona skarżąca skupiła się bezzasadnie na wskazaniu, że w jej ocenie zbytni formalizm przyczynia się do pozbawienia strony prawa do sądu. Strona powtórzyła, za Sądem Najwyższym, że prawo do sądu nie wygasa w momencie złożenia powództwa i podjęcia na tej podstawie procesu, ale chodzi w nim o to, aby sąd rozpoznał sprawę, co do tej istoty (postanowienie SN z 19 lipca 2006 r. I CSK 112/06). Jednak nie sposób się z tym zgodzić, gdyż z drugiej strony z orzecznictwa jednoznacznie wynika, że obowiązkiem strony jest ponoszenie kosztów sądowych związanych z prowadzonym postępowaniem. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla w swoim orzecznictwie, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu odwoławczego, jeżeli fakty, które przedstawiane są we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzężności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04 oraz z dnia 7 marca 2006 r. II OZ 211/06). Ten fakt został podniesiony już w uzasadnieniu postanowienia oraz oceniony przez sąd I instancji, a strona skarżąca w sowim zażaleniu nie odniosła się do tego, ani nie przedstawiła żadnych kontrargumentów. Bezsprzecznie skarżący, mimo wykazania tych braków przez sąd I instancji, w ogóle się do nich nie odniósł. Brak danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwił zatem ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie prawa pomocy, jeżeli nie znany jest poziom osiąganych przez stronę dochodów. Zatem prawidłowo ocenił sąd I instancji, że w przypadku gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu, o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, nie sposób przyznać skarżącemu prawa pomocy we wnioskowany zakresie. W tym przypadku niemożliwe było ustalenie, czy poniesienie kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Skupiając się na ogólnikowym i w niniejszej sprawie bezprzedmiotowym argumentowaniu kwestii zbytniego formalizmu, który w ocenie skarżącego, pozbawia go prawa do sądu, a w ocenie Sądu odwoławczego było bez znaczenia dla sprawy. Załączone, na tym etapie, dokumenty nie wnoszą nic nowego do sprawy, a poza tym były one znane sądowi I instancji oraz były już przedmiotem jego oceny. Jak słusznie wskazał sąd I instancji przyznanie prawa pomocy jest możliwe wówczas, gdy wnioskodawca złoży wniosek, w którym wiarygodnie przedstawi swoją sytuację majątkową i rodziną, a przedstawione okoliczności dotyczące dochodów i wydatków skarżącego nie będą budziły uzasadnionych wątpliwości. Stan majątkowy skarżącego, wskazuje na to, że nie zostało wykazane, by strona nie mogła ponieść kosztów postępowania. W konsekwencji słusznie Sąd I instancji stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 8. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.