III SA/Wa 810/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Bożena Dziełak, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Asesor WSA Dariusz Turek, Protokolant Robert Powojski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2006 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, 2) określa, że decyzja której nieważność stwierdzono nie może być wykonana w całości. B.B. wnioskiem z [...] listopada 2005r. wystąpiła do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: KRUS) we W. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników wraz z odsetkami. W uzasadnieniu oświadczyła, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Otrzymuje świadczenie rentowe w związku z częściową niezdolnością do pracy spowodowaną [...], w wysokości 391 zł. Mąż też jest rencistą po [...] i dostaje 630 zł. Na utrzymaniu strony jest [...] córka, której trzeba opłacać [...] w wysokości 300 zł miesięcznie oraz dojazdy [...] i niezbędne materiały. Ze skromnej renty strona płacić także za lekarstwa niezbędne do funkcjonowania w życiu codziennym (męża 100 zł, strony 60 zł). Strona podniosła, iż spłaciła ok. 2000 zł zadłużenia, oraz w dalszym ciągu spłaca zaległości, które powstały nie z zaniedbania, lecz w wyniku ponoszenia kosztów utrzymania [...] uczących się dzieci. Prezes KRUS decyzją z [...] listopada 2005r., wydaną na podstawie art. 36 ust 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998r. Nr 7 poz. 25 ze zm., zwaną dalej: u.u.s.r.) odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników wraz z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, iż strona posiada stałe źródło dochodów, z którego prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne oraz nie zaistniały żadne zdarzenia losowe mające wpływ na opłacenie składek. W dniu [...] grudnia 2005r. strona zwróciła się do Prezesa KRUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, powtarzając zasadniczo argumentację zawartą we wniosku o umorzenie. Wyjaśniła ponadto, iż zdarzeniem losowym była utrata w wyniku choroby, w 2003r. pracy podjętej w celu spłaty zaległości względem KRUS oraz polepszenia sytuacji materialnej rodziny. Wydarzenie to przyczyniło się również do ponoszenie większych wydatków na rehabilitację oraz leki, mające spowolnić rozwój choroby. Prezes KRUS decyzją z [...] stycznia 2006r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) i art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., odmówił umorzenia należności. W uzasadnieniu stwierdził, iż brak jest podstaw do umorzenia zadłużenia, gdyż nie zostały przedstawione żadne nowe argumenty oraz okoliczności przemawiające za umorzeniem zadłużenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie strona powtórzyła argumentację prezentowaną w toku postępowania administracyjnego, dotyczącą jej sytuacji materialnej i zdrowotnej oraz zwróciła się o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśniła, iż zadłużenie z tytułu składek nie powstało wskutek zamierzonego działania, lecz braku środków finansowych. Obecne środki finansowe skarżącej i jej rodziny pozwalają na bardzo skromne życie. Prezes ZUS odpowiadając na skargę podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Podniósł dodatkowo, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności, a w gospodarstwie rolnym nie wystąpiły żadne zdarzenia losowe mające wpływ na opłacanie składek. W odpowiedzi na skargę wyjaśniono dodatkowo, iż małżonek strony skarżącej jest właścicielem gospodarstwa o powierzchni [...] (przeliczeniowego) oraz, iż Sąd Rejonowy w O. dokonał wpisu hipoteki ustawowej na nieruchomości rolnej stanowiącej własność rolnika, zabezpieczając roszczenie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, w związku z niedotrzymaniem układu ratalnego. Stwierdzono również, iż wobec skarżącej zostały wystawione tytuły wykonawcze, na podstawie których dokonano zajęcia wynagrodzenia za pracę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże nie z powodów w niej zawartych. Sąd zauważa, iż zgodnie z art. 184 Konstytucji RP w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 P.p.s.a., sprawowana jest na zasadzie kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a.). Treść art. 134 § 1 P.p.s.a. wskazuje natomiast, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W związku z tym może uwzględnić skargę nawet wtedy, gdy strona nie podniesie zarzutów, które w jej ocenie uzasadniają usunięcie z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego, w sytuacji, gdy przesłanki te istnieją. Zdaniem Sądu Prezes KRUS, który zgodnie z art. 2 ust. 2 u.s.r. jest centralnym organem administracji rządowej, a decyzje wydawane przez niego, w trybie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. w związku z art. 36 ust. 1 pkt 10 u.s.r., są decyzjami administracyjnymi, dopuścił się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała wyeliminowania jej z obrotu prawnego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Sąd zauważa, że art. 180 § 1 K.p.a. stanowi, iż w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się między innymi sprawy wynikające z przepisów o ubezpieczeniach społecznych (art. 180 § 2 K.p.a.). Według zaś art. 1 pkt 1 K.p.a. Kodeks ten normuje postępowanie przed organami administracji publicznej w należących do właściwości tych organów sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych. Organami administracji publicznej, jak stanowi art. 5 § 2 K.p.a., są między innymi centralne organy administracji rządowej, czyli także Prezes KRUS (art. 2 ust. 2 u.s.r.). W rezultacie stwierdzić należy, że do decyzji Prezesa KRUS w sprawach umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie, ma zastosowanie art. 127 § 3 K.p.a. Przepis ten stanowi, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, o czym stanowi art. 127 § 3 in fine K.p.a. Dlatego też postępowanie wszczęte tym wnioskiem kończy się rozstrzygnięciem (załatwieniem sprawy) przewidzianym w art. 138 § 1 k.p.a., który to przepis stosuje się wprost (por. wyroki NSA z 17 listopada 2000r., sygn. akt I SA 1543/99, LEX nr 57182 i z 27 listopada 2001r., sygn. akt I SA 1011/00, LEX nr 81760). Oznacza to, iż organ wydający decyzję na skutek prawidłowo złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ma obowiązek wydać wyłącznie jedno z rozstrzygnięć przewidzianych w art. 138 § 1 k.p.a.: albo utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję (pkt 1 powołanego przepisu), albo uchylić zaskarżoną decyzję w całości albo w części w tym zakresie orzec co do istoty sprawy, bądź uchylając tę decyzję umorzyć postępowanie pierwszej instancji (pkt 2 powołanego przepisu), albo umorzyć postępowanie odwoławcze (pkt 3 powołanego przepisu). Żadnego z wyżej wskazanych rozstrzygnięć nie zawiera zaskarżona decyzji, czego zaaprobować nie sposób. Organ odwoławczy (rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) przywołał wprawdzie w podstawie prawnej swej decyzji przepis art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., z którego wynika, iż w przypadku rozstrzygnięcia merytorycznego mógł jedynie utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję, uznał jednak za zasadne "odmówić umorzenia należności". Tym samym drugi raz rozstrzygną tą samą sprawę oraz wydał rozstrzygnięcie, które zostało zarezerwowane dla organu pierwszej instancji. Takie sformułowanie sentencji decyzji wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy jest nieprawidłowe i niedopuszczalne. Podobne stanowisko było prezentowane wielokrotnie w doktrynie, także na gruncie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005r. Nr 8 poz. 60 ze zm.), która zawiera w art. 233 analogiczne unormowanie do art. 138 K.p.a. Autorzy komentarzy do Ordynacji podatkowej stwierdzają, że art. 233 tej ustawy zawiera wyczerpujące wyliczenie decyzji organu odwoławczego. W związku z tym wydanie przez ten organ decyzji nieprzewidzianej w tym przepisie stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej (por. S. Babiarz, B. Dauter, B. Gruszczyński, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2004, s. 603 oraz B. Adamiak, w: B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki: Ordynacja podatkowa. Komentarz, s. 740). Zasadne jest zatem stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja w sposób rażący narusza treść art. 138 § 1 K.p.a. Skład orzekający zauważa natomiast, iż stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, a więc uznanie przez Sąd, iż decyzja zawiera kwalifikowaną wadę prawną powoduje, iż skład orzekający nie może się wypowiedzieć co do zasadności zarzutów podniesionych w skardze. Sąd nadmienia jednakowoż, iż nieprawidłowe jest uzupełnianie zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia - zaskarżonej decyzji, co do treści uzasadnienia faktycznego i argumentacji uzasadniającej zajęte w sprawie stanowisko w odpowiedzi na skargę. W tym zakresie aktualność zachowują poglądy wyrażane w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki z: 5 stycznia 2001r., sygn. akt V SA 3368/00, LEX nr 50119, 27 czerwca 2001r., sygn. akt V SA 3659/00, LEX nr 84485, 25 maja 2001r., sygn. akt III SA 2024/00, Przegląd Podatkowy 2002/4/63, 30 października 2000r., sygn. akt I SA/Łd 588/98, LEX nr 47097, 21 stycznia 1998r., sygn. akt I SA/Gd 209/96, LEX nr 33692, 4 czerwca 1997r., sygn. akt SA/Gd 3691/95, LEX nr 30254). Sąd, mając powyższe okoliczności na względzie oraz działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji. Zakres, w jakim decyzja, której nieważność stwierdzono nie może być wykonana w całości określono na zasadzie art. 152 P.p.s.a. (punkt drugi sentencji). Sąd nie wydał rozstrzygnięcia o kosztach, gdyż skarżąca z mocy prawa była z nich zwolniona (art. 239 pkt 1 lit. e) P.p.s.a.), nie uczestniczyła też w rozprawie, więc nie poniosła kosztów dojazdu do sądu.