III SA/Wa 815/18

Starszy Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 28/06/2018 r. po rozpoznaniu wniosku K. E. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi K. E. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...]/01/2018 r Nr [...] w przedmiocie odmowa umorzenia zaległości w zryczałtowanym podatku dochodowym p o s t a n a w i a 1. Zwolnić Skarżącego od wpisu od skargi powyżej 100,- zł; 2. Odmówić przyznania Skarżącemu prawa pomocy w pozostałym zakresie; 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30/8/ 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym albo częściowym (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – o który wnioskuje strona - obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, (art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – tj. zwolnienia od kosztów sądowych - następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). 2) Skarżący – K.E. – wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego, motywując to brakiem środków i stanem zdrowia. Utrzymuje, że utrzymuje się wyłącznie ze środków z zabezpieczenia społecznego (emerytury), z której uzyskuje jedynie [...] zł. Z tej – zadeklarowanej – kwoty pokrywa wydatki za czynsz, leki, telefon, tv i internet, żywność i ubrania w wysokości, jak zdeklarował – [...] zł (rubryka 11 formularza). Nadto prowadzona jest względem niego egzekucja, co nie sprzyja gromadzeniu środków. Skarżący załączył, również w wykonaniu wezwania – m.in. - wyciągi z rachunków bankowych, decyzję o waloryzacji z ZUS, orzeczenie lekarza orzecznika z ZUS. 3) Przede wszystkim należy zaznaczyć, że sytuacja życiowa Strony była badana przy zastosowaniu nadzwyczajnego instrumentu dodatkowego wezwania (por. art. 255 u.p.p.s.a. i wypowiedzi z dorobku prawnego, np. monografia Barbary Adamiak, Obowiązek złożenia dodatkowego oświadczenia oraz dokumentów, w Skarga i skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym, LEX 2014) z 25/5/2018 r. (załączone do akt sądowych), wystosowanego w celu ujawnienia okoliczności skutkujących przyznaniem prawa pomocy (prius quam exaudias ne iudices). Jednakże proces ten nie zakończył się jednak w pełni, zgodnie z oczekiwaniami urzędnika sądowego, ponieważ w oświadczeniach Strony powstały, a co gorsze – pozostawiły trwały ślad (vestigia terrent) - niespójności. Rozbieżności w treści oświadczeń złożonych pod groźbą odpowiedzialności karnej powinny zostać odzwierciedlone, choćby w nikły sposób, w decyzji dysponenta środków publicznych, skrępowanego ciasnym gorsetem niekomfortowych reguł dyscypliny finansowej i treścią norm kompetencyjnych z art. 243 § 1 n. u.p.p.s.a.: przekroczenie tych reguł może być źródeł odpowiedzialności i szczególnych postępowań, nie leżących w zakresie podstawowego sporu sądowego Strony. W postępowaniu przed Sądem nie ma bowiem zastosowania zasada, zgodnie z którą Skarżący nie ponosi obciążeń związanych ze swoim postępowaniem, z uwagi na przynależność do społeczeństwa (amicorum omnia communia), zaś urzędnik sądowy jest zobowiązany uszanować ten sposób postępowania. 4) Dla referendarza sądowego najważniejsze jednak jest zapewnienie Stronie rzeczywistego dostępu do Sądu – i to bez zbytniej zwłoki. I dlatego wskazuje, że sytuacja życiowa Skarżącego z uwagi na etap postępowania, brak przymusu adwokackiego i gwarancje Strony dostępu do Sądu może uzasadniać ingerencję urzędnika sądowego w realizację obowiązku zapłaty kosztów sądowych – lecz w pewnym tylko zakresie. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie oraz ustanowienie pełnomocnika. Dla pozytywnego (dla Strony) w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki, o jakiej mowa w art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a., czyli Strona powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się – a referendarz sądowy, wyrażając dla tych poglądów szacunek, podziela je w całej rozciągłości - że to na Stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5/9/2005 r., sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18/2/ 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14/2/ 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31/12/ 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – CBOSA). Z nadesłanych materiałów zdaje się – ale tylko na pozór - wynikać, że Skarżący nie posiada zdolności jednoczesnego poniesienia wymagalnych kosztów sądowych oraz poniesienia kosztów działania pełnomocnika: nie umożliwiają tego ani posiadane oszczędności, ani szacowany koszt udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Oceniając wniosek Skarżącego - z punktu widzenia powyższego kryterium - referendarz sądowy uznał, że zasługuje on na uwzględnienie w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi ponad kwotę 100 zł. Z wysokością uczestniczenia choćby w symbolicznej wielkości 100 zł - z uwagi na wartość ciążącej na Stronie zaległości (33820 zł) i odsetek (8845 zł) – powinna liczyć się Strona posiadająca stałe źródło dochodu. Na taką ocenę rzutował przede wszystkim fakt stałego korzystania przez Skarżącego ze świadczenia emerytalnego we wskazanej w części historycznej kwocie. W tym zakresie urzędnik sądowy nie przydał mocy sprawczej temu, że Skarżący zadeklarował (przy braku oszczędności i pomocy osób trzecich) fakt ponoszenia wydatków w większym rozmiarze, niż uzyskiwanych dochodów, co wskazuje na dysponowanie albo (nieujawnionymi) zasobami, albo dodatkowymi, nieujawnionymi źródłami dochodu (wydatki oznaczył na kwotę [...] zł, dochód na kwotę [...] zł). Chociaż dopuszczalne jest w pewnych okolicznościach odstąpienie przez urzędnika sądowego od wskazań wynikających z dorobku prawnego (e cantu cognoscitur avis), to jednak w niniejszej sprawie referendarz sądowy podziela pogląd prawny prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem administracyjnym pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy, bowiem sąd ten obowiązany jest czuwać nad tym by stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a., zob też postanowienie z 4.1.2011 r., sygn. akt I OZ 987/10, z 30.08.2011 r., I FZ 227/11, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 26.10.2010 r., III SA/Wr 387/10 i przywołane tam orzecznictwo, CBOSA). Skarżący nie wykazał natomiast potrzeby działania w sprawie nadzwyczajnej potrzeby udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika, jak też dysponuje stałym dopływem środków utrzymania (i to, jak wydaję się, w wysokości większej, niż zadeklarowana – o czym wyżej), stąd decyzja o odmowie jego ustanowienia. Takie względy, jak celowość ustanowienia w sprawie pełnomocnika, rzetelność zadeklarowania sytuacji finansowej przez Skarżącego i wysokość osiąganych dochodów skutecznie przeciwstawiają się wskazanemu przez Stronę uzasadnieniu działania pełnomocnika w sprawie, tj. woli Strony (contra facta non valent argumenta). Rozstrzygnięte wyrażone w sentencji uwzględnia zarówno postulat zagwarantowania Stronie bezzwłocznego dostępu do Sądu, jak również rzeczywistą zdolność Strony do wygospodarowania wskazanych środków finansowych. 5) Dlatego, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1, § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 u.p.p.s.a., należy zadecydować jak w sentencji.