I FZ 227/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Barbara Wasilewska po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt I SA/Ke 271/11 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi J.S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 24 lutego 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za luty 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt I SA/Ke 271/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zwolnił J. S. od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, oddalając jednocześnie wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Uzasadniając motywy swojego rozstrzygnięcia Sąd I instancji w pierwszej kolejności przedstawił treść oświadczeń skarżącego zawartych na urzędowym formularzu PPF. Z oświadczeń tych wynikało, że J. S. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. W złożonym wniosku zaznaczył, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwiema córkami w wieku 8 i 14 lat. Aktualnie jest zatrudniony na umowę o pracę na czas nieokreślony, ale z minimalnym wynagrodzeniem zajętym przez komorników i organy skarbowe. Jako uzyskiwane dochody skarżący wykazał zasiłek chorobowy w kwocie 966 zł miesięcznie, dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie 100 zł miesięcznie oraz dochód żony z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 1300 zł miesięcznie. Jako posiadany majątek wykazał mieszkanie wielkości 50 m², nieruchomość rolną wielkości 3 ha oraz inne nieruchomości wielkości 1200 m² oraz budynek dawnego baru. Zaznaczył, że żona nie chce finansować spraw skarżącego i zmusiła go do zawarcia rozdzielności majątkowej w 2004 r. Skarżący wynajmuje nieruchomość w T. za kwotę 500 zł miesięcznie, ale czynsz jak i nieruchomość są przedmiotem egzekucji i zabezpieczenia. Dom, w którym skarżący mieszka wraz z rodziną należy do żony. Gospodarstwo rolne wielkości 3 ha skarżący utrzymuje w dobrej kulturze dla dopłat obszarowych w wysokości kilkaset złotych rocznie, które wspierają budżet rodziny, a plony nie przynoszą dochodów. W ocenie Sądu, dochody skarżącego oraz jego małżonki, posiadany przez niego majątek oraz ilość spraw, które skarżący prowadzi nie uzasadniają przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. Sąd wyjaśnił przy tym, że okoliczność istniejącej rozdzielności majątkowej, nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, ustanowione w o art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Wskazał ponadto, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny innych okoliczności mogących mieć wpływ na ocenę jego sytuacji majątkowej oraz rodzinnej. Zdaniem Sądu ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, na tym etapie postępowania, nie jest warunkiem skutecznego wniesienia i rozpoznania skargi. W złożonym zażaleniu skarżący zaznaczył, że w chwili obecnej nie może z posiadanego majątku wygospodarować środków niezbędnych do skorzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika, którego pomoc na tle prowadzonej sprawy jest konieczna i nieodzowna. Podniósł ponadto, że nie ma możliwości dodatkowego zarobkowania, gdyż każde dodatkowe wynagrodzenie zostałoby zajęte przez komornika. Skarżący wskazał przy tym, że nie ma również możliwości przerzucić ciężaru utrzymania rodziny na swoją współmałżonkę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Jednak jej realizacja nie powinna uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy po wykazaniu przez wnioskodawcę ziszczenia się przesłanek do skorzystania z niego jest dla sądu obligatoryjne. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa jednak na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Dlatego też odnosząc powyższe teoretyczne rozważania do rozpatrywanej sprawy należy uznać, że samo powołanie się przez skarżącą na trudne warunki materialne bez przedstawienia dowodów na tę okoliczność nie mogło wpłynąć na treść rozstrzygnięcia sądu. Słuszny wydaje się pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 września 1984 r. (II CZ 104/84, Lex Polonica nr 321129), że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Osoba obiegająca się o taką pomoc powinna, więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Innymi słowy strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Skoro w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższa konstatacja nie budzi wątpliwości, to oczywista wydaje się odmowa przyznania prawa pomocy przez WSA w zakresie całkowitym skarżącemu, który poza posiadanym majątkiem, dysponuje wraz z małżonką stałym miesięcznym dochodem. Trafnie wskazano również w rozstrzygnięciu Sądu pierwszej instancji, że przy ocenie możliwości finansowych skarżącego poboczną kwestią jest rozdzielność majątkowa istniejąca między małżonkami. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków, co wynika z powołanych przez Sąd I instancji przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji ponadto zasadnie wskazał, że na tym etapie postępowania sądowego skarżący nie jest zobligowany do poniesienia dodatkowych kosztów związanych z prowadzeniem swoich spraw przed sądami administracyjnymi. Należy mieć bowiem na uwadze okoliczność, że wynikająca z art. 134 p.p.s.a. zasada niezwiązania sądu administracyjnego granicami skargi powoduje, że sąd ma obowiązek rozpatrzyć sprawę rozstrzygniętą zaskarżoną decyzją z punktu widzenia zgodności z prawem całego postępowania administracyjnego. Oznacza to, Sąd I instancji ma obowiązek wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpatrywanej sprawie niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze i dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, nawet, gdy dany zarzut nie został podniesiony. Mając na uwadze powyższą okoliczność, skład rozpoznający niniejszą sprawę postanowił przychylić się do oceny jaką wyrażono w zaskarżonym postanowienie w zakresie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie