III SA/Wa 86/08

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 28 lutego 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku A. M. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (radcy prawnego) w sprawie ze skargi A. M. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną p o s t a n a w i a przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu 1. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2. Pismem z 4 lutego 2008 r. A. M.- daje jako skarżąca lub strona - zwróciła się o zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Do pisma załączyła zaświadczenie lekarskie z 9 stycznia 2008 r. i kserokopie recept. W wykonaniu wezwania referendarza sadowego z 7 lutego 2008 r. skarżąca nadesłała wypełniony formularz PPF, w którym zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika - radcy prawnego. Do formularza PPF skarżąca dołączyła kserokopie zeznania podatkowego za 2006 r., kserokopie pisma ZUS (zawiadomienie o zajęciu świadczenia), kserokopię zawiadomienia o zajęciu świadczenia przedemerytalnego, kserokopię zawiadomienia o zmianie wysokości zajęcia, kserokopię zawiadomienia rozliczenia uzyskanych kwot. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że jest osobą samotną, z mężem żyje w separacji - ma z nim ustanowiona rozdzielność majątkową i nie otrzymuje od niego żadnych środków na utrzymanie. Jedynym jej dochodem jest świadczenie przedemerytalne, z którego zmuszona jest pokrywać niezbędne koszty utrzymania, tj. koszty wyżywienia, higieny, energii elektrycznej, gazu, ciepła. Skarżąca zaznaczyła fakt, że nie starcza jej "na bieżące leczenie, czym jest bardzo zaniepokojona, bo stan zdrowia pogarsza się". Nie ma żadnego majątku - ani ruchomego, ani nieruchomego. W ocenie skarżącej, obciążenie jej wyznaczoną kwotą uniemożliwi jej dowiedzenie się o rzetelnym i prawidłowym wyjaśnieniu sprawy - "co zostało zakwestionowane przez Ministra Finansów". Wskazała na dochód, jaki uzyskuje, tj. kwotę 711,54 zł brutto (438,63 zł netto) z tytułu zasiłku przedemerytalnego. Pogląd skarżącej o jej złej sytuacji finansowej jest potwierdzony w "protokole o stanie majątkowym zobowiązanego" sporządzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. [...]marca 2007 r. Wyjaśnienia złożone przed Naczelnikiem są ponadto spójne z deklaracją zawartą w treści formularza PPF nadesłanego do WSA w Warszawie, co ma znaczenie dla sposobu ich oceny. Potwierdzony został fakt rozdzielności majątkowej z mężem, brak samodzielnego lokalu mieszkalnego, brak praw majątkowych, fakt utrzymywania się z zasiłku przedemerytalnego oraz jej zły stan zdrowia. 3. Referendarz sądowy zauważa, że wszystkie prawa i wolności mają, zgodnie z Konstytucją, swe źródło w godności człowieka: dotyczy to także prawa do Sądu uregulowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Każda wolność i każde prawo w jednakowym stopniu związane jest z godnością bycia człowiekiem. Ze względu na powiązanie godności człowieka ze szczegółowymi wolnościami i prawami jednostki, nie powinno tak ograniczać tych praw, by prowadziło to do jednoczesnego naruszenia godności człowieka (por. wyrok TK z 30 października 2006 r. sygn P 10/06). Odnosi się to również do wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP prawa do Sądu, w którym zapewniono stronie dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Wartościowanie praw konstytucyjnych, także na podstawie regulacji ustawowych o prawie pomocy, zawsze powinno następować z uwzględnieniem gwarancji zachowania godności osoby ludzkiej, w tym godności osoby. Zwłaszcza władze publiczne mają obowiązek jej poszanowania i ochrony, co dotyczy ochrony nie tylko przed naruszeniami ze strony władz publicznych, ale i możliwych naruszeń ze strony podmiotów prywatnych. Wagę dla systemu prawa zagadnienia zgodności człowieka podkreślono także we wstępie do Konstytucji, w którym zawarto wezwanie, aby wszyscy, którzy będą stosowali Konstytucję dla dobra Rzeczypospolitej, czynili to, "dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka", a poszanowanie tej zasady uznano za "niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej". Do godności człowieka odwołuje się także wstęp do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz do obu ONZ-owskich Paktów Praw Człowieka. Godność człowieka jest przy tym ściśle związana m in. z poczuciem własnej wartości oraz oczekiwaniem szacunku ze strony innych ludzi (por. K. Complak, Rozważania na temat znaczenia pojęcia godności człowieka w polskim porządku prawnym [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002. s. 84), jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 25 kwietnia 1989 r., I CR 143/89, OSP 1990, z. 9, poz. 330). Także z tego powodu oczekiwanie wypełnienia obowiązku uiszczenia kosztów postępowania w sprawie nie powinno być przyczyną niepożądanego odbioru zachowania skarżącej, usiłującej - przy jej stanie rodzinnym, zdrowia, wieku i sprawności - zgromadzić środki finansowe, przez otoczenie społeczne, jak też jej dyskomfortu psychicznego. Zważywszy na treść art. 1 Konstytucji RP ingerencja w sferę godności człowieka jest zatem znaczącym naruszeniem podstaw tego ładu i może przestać być tylko sprawą indywidualną osób zainteresowanych. Natomiast art. 1 i art. 30 Konstytucji nie mogą być traktowane w oderwaniu od siebie, są to bowiem przepisy określające ideowe podstawy ładu państwowego i społecznego (zob. J. Trzciński, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli [w:] Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005, Warszawa 2005, s. 456). 4. W badanej sprawie skarżąca jest osobą nie posiadająca stałej pracy i utrzymującą się jedynie z zasiłku przedemerytalnego, który z trudnością wystarcza jej na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Jak przyjmuje orzecznictwo i doktryna, na konstytucyjne prawo do sądu składa się w szczególności: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. orzeczenia TK z: 8 kwietnia 1997 r., sygn. K. 14/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 16; 9 czerwca 1998 r., sygn. K. 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; 8 grudnia 1998 r., sygn. K. 41/97, OTK ZU nr 7/1998, poz. 117; 16 marca 1999 r., sygn. SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36, 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29). Zakres konstytucyjnego prawa do sądu jest wyznaczany - w szczególności - przez pojęcie "sprawy". W orzecznictwie przyjmuje się szerokie rozumienie tego terminu, interpretowanego - zgodnie z ogólnymi regułami wykładni pojęć konstytucyjnych - w sposób autonomiczny. Urzeczywistnienie konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu obejmuje "wszelkie sytuacje - bez względu na szczegółowe regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o prawach danego podmiotu (w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub w relacji do władzy publicznej) - a jednocześnie natura tych stosunków prawnych wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku" (zob. wyrok TK w sprawie o sygn. SK 4/05 i cytowane tam obszernie orzecznictwo). Skarżąca wskazała na niepewność co do swojej sytuacji prawnej, będącą wynikiem zachowania Ministra Finansów, które - w jej ocenie - należy poddać kontroli sądowej. Jednocześnie z zestawienia jej sytuacji majątkowej, uzyskiwanych dochodów (ok. 450 zł netto)i wysokości wpisów od skarg wymaganych w sprawach (ok. 200 zł w obu sprawach) oraz przeciętnych kosztów utrzymania wynika, że nie jest ona w stanie uczestniczyć w ponoszeniu kosztów postępowania, w najmniejszym nawet zakresie. Obciążenie jej obowiązkiem zapłaty najmniejszej nawet kwoty spowodować może utrudnienia w samodzielnym zaspokojeniu jej potrzeb życiowych, stąd obowiązek referendarza sądowego orzeczenia o kosztach postępowania. Niezależnie od tego skarżąca zwróciła się o udzielenie jej pomocy prawnej w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Udział pełnomocnika z urzędu przy złej sytuacji majątkowej strony, pomijając kwestę celowości jego ustanowienia w sprawie, jest prawem skarżącej, z którego może skutecznie skorzystać, jeśli jej zasoby finansowe nie wystarczają na samodzielne zawarcie umowy. Zważywszy na ceny minimalne usług profesjonalnych pełnomocników wynikające z ustaw korporacyjnych (tu - rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu - Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm - oznaczyło stawkę na 240 zł), wysokość dochodu skarżącej i powyżej dokonaną konstatację o wpływie uiszczenia wpisu - najniższego z przewidzianych przez ustawodawcę - w zawisłych sprawach na budżet skarżącej, obowiązkiem referendarza było pozytywne rozpatrzenie prośby strony także w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu. 5. W art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. zapisano "Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa." W praktyce zdarza się, że ten ważny zapis konstytucyjny nie jest wypełniany. Władza publiczna nie zawsze spełnia warunki zabezpieczenia społecznego dla obywateli pozostających bez pracy, a ludzie, żyjący w ubóstwie nie otrzymują należytego wsparcia ze strony władzy publicznej. Sytuację taką należy uznać za nie wypełnianie zapisu art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej, jak też łamanie praw osób ubogich zapisanych w ustawie o pomocy społecznej. Ustawa z 30 kwietnia 2004 r. zagwarantowała wprawdzie wypłacanie zasiłków i świadczeń przedemerytalnych w wysokości ustalonej zgodnie z przepisami o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu: po spełnieniu wymagań, co do wieku, stażu pracy, okresu ubezpieczenia, ubiegający się o świadczenie przedemerytalne powinien zarejestrować się jako bezrobotny i pobierać przez pół roku zasiłek dla bezrobotnych. Jednak wysokość wypłacanych kwot należy odnosić, także w tej sprawie, z uwzględnieniem funkcji zabezpieczenia społecznego, które mają spełniać. Zabezpieczenie społeczne jest to całokształt środków i działania instytucji publicznych, za pomocą których społeczeństwo stara się zabezpieczyć swoich obywateli przed niezawinionym przez nich niedostatkiem, przed groźbą niemożności zaspokojenia podstawowych, społecznie uznanych za ważne, potrzeb(por. J. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne. Problematyka i metody, KiW, Warszawa, 1966, s. 7-8). Z drugiej strony zabezpieczenie społeczne to rezultat osiągnięty za pomocą całego szeregu kompleksowych i uwieńczonych powodzeniem przedsięwzięć publicznych, mających na celu ochronę ludności (lub jej dużych grup) przed niedostatkiem środków materialnych, który, w razie braku takich przedsięwzięć, mógłby być spowodowany utratą dochodów w razie choroby, bezrobocia, inwalidztwa, starości lub zgonu, oraz przedsięwzięć zapewniających dostęp do opieki zdrowotnej w razie potrzeby i pomagających rodzinom wychowującym małe dzieci (Wstęp do zabezpieczenia społecznego opracowany przez Międzynarodową Organizację Pracy). Innymi słowy zabezpieczenie społeczne to stan wolności od zagrożeń, których głównym skutkiem jest brak lub niedostatek środków utrzymania". Zagrożenia te, to przede wszystkim zdarzenia zaliczane do typowych ryzyk socjalnych, takie jak: choroba, wypadek przy pracy i choroba zawodowa, inwalidztwo, starość, utrata pracy, macierzyństwo, zgon żywiciela rodziny. Przez niedostatek środków utrzymania należy w tym kontekście rozumieć zarówno niedostateczny poziom środków pieniężnych lub rzeczowych, będących w dyspozycji danej jednostki czy rodziny, jak i brak odpowiedniej opieki w sytuacji, gdy stan zdrowia lub sytuacja, w jakiej znalazła się dana osoba, wymagają udzielenia jej pomocy w tej formie (M. Księżopolski, G. Magnuszewska-Otulak, R. Gierszewska, Zabezpieczenie społeczne, w: Polityka społeczna pod red. A. Rajkiewicza, J. Supińskiej, M. Księżopolskiego, Interart, Warszawa, 1996, s. 247). 6. Przedmiotem sporu w analizowanej sprawie jest odmowa wstrzymania postępowania egzekucyjnego i skarga na czynności egzekucyjne, czyli działania aparatu administracji, których skutkiem może być pogorszenie - i tak nienajlepszych - warunków życiowych skarżącej. Stąd trudno kwestionować jej wolę i zasadność wysiłków strony podjętych w celu sprawdzenia legalności działania aparatu administracji. Jeżeli choćby częściowe pokrycie przez skarżącą kosztów postępowania, generowanych przez instytucję publiczną, spowoduje niezrealizowanie postulatu zabezpieczenia społecznego, to referendarz sądowy, przy podejmowaniu czynności, do których go powołano, jest zobowiązany uwzględniać nie tylko proste zestawienie dochodu strony i kosztów postępowania, ale także obowiązki Państwa wobec strony, jak ten z art. 67 ust. 2 Konstytucji RP. Innymi słowy niedopuszczalna byłaby praktyka organów władzy publicznej, w tym Sądu, w wyniku której obowiązek poniesienia kosztu w związku z dostępem do wymiaru sprawiedliwości powodowałby ograniczenie w zaspokojeniu istotnych potrzeb życiowych strony, gdyż niweczyłoby to realizację gwarancji konstytucyjnych przyznanych stronie. Sprzeczna z zasadą zaufania do Państwa, wynikającą z art. 2 Konstytucji RP, byłaby taka praktyka Organów Państwa, zastosowanie której, przy próbie obrony przez obywateli ich stanu majątkowego, także z uwzględnieniem art. 45 Konstytucji RP, nakładałoby na nich obciążenia finansowe uniemożliwiające obywatelom zaspokojenie fundamentalnych potrzeb życiowych. Z tych powodów referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.