III SO/Wa 2/10

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 stycznia 2010 r po rozpoznaniu wniosku J. P. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (adwokata) w sprawie wniosku J. P. o wznowienie postępowania sądowego ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] września 2006 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu podatku od czynności cywilnoprawnych p o s t a n a w i a przyznać skarżącej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, tzn ustanowienia adwokata i zwolnienia od kosztów sądowych I. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych – czyli od opłat i wydatków - (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. II. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z 4 stycznia 2010 r. J. P. – dalej jako skarżąca - zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazała, że postanowieniem z 17 grudnia 2008 r. została odrzucona skarga kasacyjna w jej sprawie, sporządzona przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Nadto, wskazała, że postanowieniem z 25 listopada 2009 r. Sąd wskazał jej, iż od prawomocnego orzeczenia przysługuje skarga o wznowienie. Zdaniem skarżącej była "(...) nienależycie reprezentowana przez poprzedniego pełnomocnika wyznaczonego z urzędu". Nadto, w uzasadnieniu wskazała, że jej sytuacja materialna nie uległą zmianie od czasu oceny tej sytuacji w postanowieniu WSA w Warszawie z 11 maja 2007 r. sygn. III SA/Wa 3594/06, którym Sąd przyzna jej prawo pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca oświadczyła, że uzyskuje tytułu emerytury kwotę 1852,- miesięcznie. Syn G. uzyskuje z tytułu prac dorywczych ok. 1000,- zł netto, jednakże skarżąca nie uzyskuje od niego żadnej pomocy finansowej. Nadto skarżąca pomaga w utrzymaniu młodszego syna, który cierpi na [...]. III. Referendarz sądowy, dokonując oceny informacji zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżąca zasługuje na przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. IV. Przede wszystkim sytuacja życiowa skarżącej nie zmieniła się od 11 maja 2007 r., kiedy została oceniona prawomocnym postanowieniem Sadu w sprawie III SA/Wa 3594/06. Ocenę tą referendarz sądowy podziela, niezależnie od innych powodów, które są przyczyną przyznania skarżącej prawa pomocy. Sprawa oznaczona sygnaturą III SA/Wa 3594/06 poprzedzała sprawę o sygnaturze II FSK 1513/07, zakończoną postanowieniem z 15 grudnia 2008 r., której wznowienia domaga się skarżąca, co wskazuje na ciągłość sporu. Uwagi powyższe nie mają wpływu na konieczność stwierdzenia, że skarżąca zamierza wszcząć procedurę, o możliwości zainicjowania której została pouczona przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 25 listopada 2009 r. sygn. II FSK 1513/07. V. Z treści sentencji i uzasadnienia postanowienia NSA z 17 grudnia 2008 r. sygn. II FSK 1513/07 o odrzuceniu skargi kasacyjnej wynikają zastrzeżenia, co do standardów pomocy prawnej, ponieważ "autor skargi powinien wskazać na konkretne, naruszone przez Sąd, zaskarżonym orzeczeniem, przepisy prawa materialnego, określając na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być, zdaniem skarżącej, prawidłowa wykładnia bądź właściwe zastosowanie". Zdaniem rozpatrującego wniosek, powyższe oznacza, że pomoc prawna z urzędu, udzielona skarżącej, nie przyczyniła się do rozstrzygnięcia sporu. W szczególności środek odwoławczy (tj. skarga kasacyjna) został odrzucony na wstępnym etapie jej badania, z uwagi na uchybienia w sposobie sporządzania skargi kasacyjnej, a zatem środek odwoławczy został odrzucony bez badania istoty sporu, o co skarżąca zwróciła się do Sądu, a co było powodem ustanowienia stronie pomocy prawnej. Jeśli działanie pełnomocnika z urzędu skutkuje nierozpoznaniem środka odwoławczego przez niego sporządzonego z uwagi na uchybienia w sposobie sporządzenia środka odwoławczego, to pomocy świadczonej przez niego nie można uznać za realizację "prawa do sądu" z art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz 284). Przyznanie stronie pomocy prawnej z urzędu nie powinno skutkować stworzeniem dla strony "pułapki prawnej", poprzez nierozpoznanie, co do istoty, żądań strony. VI. Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w Rozdziale 3, rozwija konstytucyjne zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) i prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także czyni zadość zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej do zapewnienia równego dostępu do sądów i trybunałów (art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r.; zalecenie nr R (93)1 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, co do efektywnego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości dla najuboższych z 8 stycznia 1993 r.). Zdaniem referendarza sądowego, z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji i z zasady demokratycznego państwa prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca zawężającej wykładni prawa do sądu. VII. Referendarz sądowy wskazuje, że gwarancje ochrony prawnej przewidziane w art. 6 ust. 1 Konwencji nie muszą mieć zastosowania do postępowania, którego celem jest wznowienie postępowania zakończonego ostatecznym rozstrzygnięciem (por. decyzja ETPCz z 15 marca 2005 r. sygn. 51744/99, z 26 października 2004 r. sygn. 13990/04, z 29 lipca 2004 r. sygn. 77562/01, z 17 stycznia 1995 r. sygn. 25084/94). Jednakże pozbawienie prawa do wznowienia postępowania, jako jednej z dróg ubiegania się o sprawiedliwe rozstrzygnięcie sądowe, jest ograniczeniem prawa do sądu, stąd, w ocenie rozpatrującego wniosek, podlega ochronie przewidzianej w art. 45 ust. 1 Konstytucji. VIII. Referendarz sądowy wskazuje przy tym, że w odróżnieniu od zwykłych środków zaskarżania, skarga o wznowienie postępowania dotyczy jedynie wyroków prawomocnych i oparta jest na innych przesłankach, co wynika z art. 270 i n. u.p.p.s.a. Na prawo do sądu składają się trzy elementy: prawo dostępu do sądu tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (orzeczenia TK sygn. K. 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz.143). IX. Pozbawienie skarżącej w analizowanej sprawie, możliwości skorzystania – efektywnego – z instytucji prawa pomocy, w zestawieniu z dążeniem do zachowania konstytucyjnych standardów dostępu do Sądu i związanych z tym standardów prawa pomocy, oznaczałoby pozbawienie skarżącej prawa do sądu rozumianego jako prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury, a mianowicie prawa do wznowienia postępowania. Poglądu referendarza nie zmienia przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia postanowieniem z 17 grudnia 2008 r. sygn II FSK 1513/07, ponieważ z treści rozstrzygnięcia i uzasadnienia postanowienia z 17 grudnia 2008 r. wynika, że wynagrodzenie przyznano mimo nieprofesjonalnego sporządzenia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika z urzędu (por. postanowienie NSA z 12 lipca 2004 r. sygn. FSK 1187/04 POP 2005/3/60), co oznacza, ze sprawa skarżącej nie była rozstrzygana – co do istoty - przez Sąd i tym samym mógł nie zostać zrealizowany postulat dostępu strony do Sądu. X. W założeniu europejskich standardów prawa, to do państwa i sądu rozpoznającego sprawę należy osąd, czy pomoc prawna miała charakter pomocy "rzeczywistej i skutecznej", ponieważ jest to konsekwencją okazania przez państwo "staranności w celu zagwarantowania rzeczywistego i skutecznego korzystania z praw gwarantowanych przez art. 6" (decyzja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 30 listopada 2000 r. sygn 38663/97, wyrok Europejski Trybunał Praw Człowieka z dnia 18 grudnia 2001 r. 29692/96, czy – ostatnio– wyrok w sprawie Zapadka p Polsce z 15 grudnia 2009 sygn. 2619/05, dostępne na stronie http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en). Natomiast oceny stopnia realizacji dostępu skarżącej do Sądu dokonał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 17 grudnia 2008 r., o czym wyżej. XI. Brak zapewnienia stronie rzeczywistego dostępu do sądu może pociągać za sobą odpowiedzialność państwa, jeśli analizowana sprawa zostanie zaklasyfikowana do kategorii spraw cywilnych lub karnych (por. przykładowo Artico p. Włochy, orzeczenie z 13 maja 1980 r. Seria A nr 37(1); Granger p. Zjednoczonemu Królestwu, orzeczenie z 28 marca 1990 r., Seria A nr 174; Aires p. Irlandii, orzeczenie z 11 września 1979, Seria A nr 32). XII. Referendarz sądowy wskazuje, że państwa – strony Konwencji są zobowiązane podejmować kroki w celu zapewnienia skutecznego korzystania przez oskarżonych z prawa do pomocy prawnej (por Artico p. Włochy...; czy wyrok w sprawie Zapadka p Polsce z 15 grudnia 2009 sygn. 2619/05), a obowiązkiem państwa jest zapewnienie takiej organizacji i funkcjonowania systemu organów wymiaru sprawiedliwości, które umożliwiają rzeczywiste i skuteczne korzystanie z gwarantowanego w art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz 284) prawa do sądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2005 r. III SPP 109/05; wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 18 grudnia 2001 r. 29692/96;dostępne na stronie http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/search.asp?skin=hudoc-en). Na rodzaj rozstrzygnięcia wyrażonego w sentencji tylko poboczny wpływ ma regulacja art. 275, 276 i art. 175 u.p.p.s.a. XIII. Ze względu, zarówno na treść oceny pracy pełnomocnika ustanowionego z urzędu dokonaną postanowieniem NSA z 17 grudnia 2008 r. syg. II FSK 1513/07, standardy prawa do sądu i pomocy prawnej z urzędu zakreślone przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i Trybunał Konstytucyjny, jak też aktualną sytuację majątkową skarżącej i prawomocną ocenę tej sytuacji z 11 maja 2007 r., referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.