IV SA 2477/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.) Sędzia WSA Agnieszka Wójcik Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. A. o wykładnię wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 2477/03 w sprawie ze skargi [...] S.A. w P. na decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] maja 2003 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego postanawia: odmówić wykładni wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 2477/03. Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2004 r. wydanym pod sygn. akt IV SA 2477/03 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] maja 2003r. oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] stycznia 2003r. stwierdzającą nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa pod nazwą [...] Sp. z o. o. w części dotyczącej zabudowanych nieruchomości położonych w [...] przy ul. [...] z wyłączeniem parceli, na której była posadowiona fabryka kwasu węglowego [...] oraz nieruchomości fabrycznej opisanej w tomie VIII wykaz l.181. Wskutek wniesionych skarg kasacyjnych Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 maja 2005r. (sygn. akt I OSK 1402/04) oddalił te skargi. M. A. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o dokonanie wykładni wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2004 r. wydanego pod sygn. akt IV SA 2477/03, w sposób służący usunięciu wątpliwości w zakresie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania administracyjnego poprzez sformułowanie następujących pytań: 1) Czy w świetle art. 153, art. 170, art. 171 p.p.s.a. Minister Gospodarki (obecnie Minister Rozwoju), wydając decyzję w następstwie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29 czerwca 2004 r., sygn. akt IV SA 2477/03, związany jest: a) - w zakresie oceny prawnej dokonanej z zastosowaniem art. 134 § 1 p.p.s.a - że: aa) niezgodną z prawem, z przyczyn określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. była poddana kontroli sądu decyzja administracyjna stwierdzająca, z powołaniem się na art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a,. nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa pod nazwą [...] Sp. z o.o. w zakresie, w jakim owym orzeczeniem objęto nieruchomości wymienione w rozstrzygnięciu decyzji uznanej za wadliwą przez sąd administracyjny, w sytuacji, gdy w przedmiotowym orzeczeniu nacjonalizacyjnym (w kształcie opublikowanym w określonym numerze Dz. Urz. R.P. Monitor Polski) pozytywne wyliczenie takich nieruchomości nie miało miejsca, jak również nie doszło do zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego w sposób, który czyniłby ów protokół integralną częścią danego orzeczenia, ab) niezgodną z prawem, z przyczyn określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. była poddana kontroli decyzja administracyjna "zakresowo" stwierdzająca nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa funkcjonującego pod firmą [...] sp. z o.o. z/s w [...], (tj. wymienionego pod poz. 62 tego orzeczenia), także dlatego, że powodem do stwierdzenia nieważności danego orzeczenia nie mógł być brak zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego sporządzanego w wykonaniu danego orzeczenia w sytuacji, gdy takie zatwierdzenie było wymagane jedynie w wypadku zgłoszenia zarzutów do określonego protokołu, a w danym wypadku takie zarzuty nie zostały zgłoszone, ac) niezgodną z prawem, z przyczyn określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. była poddana kontroli decyzja administracyjna "zakresowo" stwierdzająca nieważność orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa funkcjonującego pod firmą [...] sp. z o.o. z/s w [...], (tj. wymienionego pod poz. 62 tego orzeczenia), także dlatego, że zaistniała sprzeczność między "zakresowym" rozstrzygnięciem zawartym w uchylanej decyzji, a jej uzasadnieniem, wskazującym, zdaniem organu, na powinność stwierdzenia nieważności danego orzeczenia (poz. 62 danego orzeczenia) w całości ze względu na brak zatwierdzenia protokołu zdawczo odbiorczego, ad) nieuprawniony jest zarzut skargi uwzględnionej tym wyrokiem o braku legitymacji M. A., P. H. i A. R. do wystąpienia z żądaniem wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. w części dotyczącej przedsiębiorstwa wymienionego pod Lp.62, to jest zawartym w ich wniosku z dnia 10 grudnia 1996 r., rozpoznanym po raz kolejny przez wydanie decyzji uchylonej tym wyrokiem, b) - w zakresie wskazań co do dalszego postępowania - znalazło się jedynie ogólne wskazanie, że: "organowi orzekającemu w sprawie pozostaje do rozstrzygnięcia (po uprzednim wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 lutego 2000 r. i wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2001 r. sygn. akt II RN 176/00 wykluczających możliwość stwierdzenia nieważności danej części orzeczenia nacjonalizacyjnego z zarzutem rażącego naruszenia art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.), czy orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948 r. w części dotyczącej przedsiębiorstwa wymienionego pod Lp.62 jest dotknięte którąś w wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a." (por. s. 13-14 uzasadnienia ww. wyroku WSA w Warszawie z 29 czerwca 2004 r., IV SA 2477/03 według wyjaśnień poczynionych na s. 10 skarżonej decyzji Ministra Gospodarki z 20 listopada 2014 r.), 2) Czy w świetle art. 269 p.p.s.a. w związku z uchwałą składu siedmiu sędziów NSA z 5 listopada 2007 r., I OPS 2/07, (ONSAiWSA 2008/1/5), analiza oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania administracyjnego w sprawie, w której został wydany przedmiotowy wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 czerwca 2004 r., powinna uwzględniać także treść tej uchwały oraz zawartego w niej uzasadnienia, a w szczególności co do tego, że: a) Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 17 ze zm.) dotyczyła jedynie "przejęcia" przedsiębiorstw w rozumieniu art. 40 Kodeksu handlowego (rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 1934 r., Dz. U. R.P. Nr 57, poz. 502 ze zm., dalej: Kodeks handlowy), b) "Użyte w ustawie nacjonalizacyjnej określenia "przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa" (art. 2 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej) i "przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa" (art. 3 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej) wyraźnie wskazują, że dotyczy to nieprzejęcia na własność państwa majątku określonych podmiotów, ale przejęcia na własność państwa przedsiębiorstw jako takich w celu dalszego ich funkcjonowania w zarządzie Państwa albo samorządu terytorialnego lub spółdzielni." c) "W związku z tym, że w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej obowiązywał Kodeks handlowy, badając, co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, sięga się do przepisu art. 40 tego Kodeksu. Tak określone składniki przedsiębiorstwa, wobec braku odmiennej regulacji w ustawie nacjonalizacyjnej, przejmowało Państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej, a ściślej - decyzji o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego." d) "Z treści art. 40 § 1 Kodeksu handlowego wynika, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą różne, stanowiące określoną, wymierną wartość, składniki takie jak firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary, ale także wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Nie ulega wątpliwości, że na własność Państwa przechodzą w myśl art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej te składniki, które wymienia się w art. 40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej nie daje natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo staje się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu czy dzierżawy albo które posiadł bez tytułu prawnego." e) Przejęcie przez Państwo własności tak rozumianego przedsiębiorstwa na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej nie obejmowało nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy (właściciela przedsiębiorstwa), lecz stanowiła własność osoby trzeciej. f) Podmiotami wnioskującymi o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego mogą być także następcy prawni osoby będącej właścicielem nieruchomości włączonej do przedsiębiorstwa stanowiącego przedmiot nacjonalizacji, a do której to nieruchomości przedsiębiorca (właściciel przedsiębiorstwa) nie posiadał jakiegokolwiek tytułu prawnego lub posiadał inny tytuł prawny niż własność w dniu wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. g) Podstawą faktyczną do stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego może być także ustalenie, że dane orzeczenie, nie mogło znajdować oparcia w treści wydanego poza zakresem upoważnienia ustawowego § 75 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.) (wydanego z powołaniem się na art. 2 ust. 7, art. 3 ust. 5 i art. 10 ustawy nacjonalizacyjnej), a faktycznie obejmowało także mienie osób trzecich wskazywane w treści przepisów § 75 ust. 2 i ust. 3 ww. rozporządzenia Rady Ministrów, a także w treści § 75a tego rozporządzenia. h) Oceniane rozporządzenie Rady Ministrów nie mogło wskazywać na nowe kategorie podmiotów, "których majątki mogły być przejmowane na własność Państwa w ramach nacjonalizacji, czy też ustalać, odmiennie, niż to uregulowano w ustawie, nowe rodzaje odszkodowań za przejmowane mienie. (...) W związku z tym wskazane przepisy rozporządzenia należy uznać za pozbawione podstawy prawnej (samoistne), co w konsekwencji oznacza, że akty administracyjne wydane na ich podstawie są nieważne (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Analizując dotychczasową praktykę orzeczniczą w tym zakresie, można stwierdzić, że tak szerokie rozumienie nacjonalizowanego przedsiębiorstwa, polegające na przejmowaniu na własność Państwa również nieruchomości i ruchomości nienależących do przedsiębiorstwa, wynikało właśnie z postanowień § 75 ust. 2 i 3 omawianego rozporządzenia, które faktycznie rozszerzało działanie ustawy nacjonalizacyjnej. Oczywiste jest, że o treści przepisu ustawy nie mogą przesądzać przepisy rozporządzenia wykonawczego do ustawy." i) "Składników majątkowych należących do osób trzecich, wchodzących w skład przedsiębiorstwa, Państwo nie mogło znacjonalizować, natomiast wchodziło w prawa przedsiębiorcy do tych składników w takim zakresie, w jakim przysługiwały one właścicielowi znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Państwo bowiem stawało się na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej właścicielem przedsiębiorstwa jako odrębnego przedmiotu, a nie każdego ze składników przedsiębiorstwa z osobna." j) "Przyjmując, że nie było możliwe znacjonalizowanie nieruchomości należących do osób trzecich, do których przedsiębiorcy służyły prawa wynikające z zawartych umów (najmu, dzierżawy), to tym bardziej na własność Państwa nie mogła na podstawie (...) ustawy nacjonalizacyjnej przejść nieruchomość wprawdzie funkcjonalnie włączona do przedsiębiorstwa, która jednak była tylko w posiadaniu przedsiębiorstwa bez tytułu prawnego i stanowiła własność osoby trzeciej będącej obywatelem polskim. Takie stanowisko zajął skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 16 października 1948 r. sygn. akt C 373/48, uchwalając następującą zasadę prawną: "Przy przejęciu przez Państwo przedsiębiorstwa na zasadzie przepisu art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17) nieruchomość, na której znajdowało się przedsiębiorstwo, a która należy nie do przedsiębiorcy, lecz do osoby trzeciej, obywatela polskiego, nie przechodzi na własność Państwa". W tym miejscu należy przypomnieć w pełni aktualne stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92 (OSP 1993, nr 3, poz. 47), że przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadzały rewolucyjne ograniczenia prawa własności, nie można wyjaśniać jeszcze bardziej ograniczając prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu." k) Istotnie wadliwa jest ocena legalności orzeczenia nacjonalizacyjnego dokonywana przy uwzględnieniu treści art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., która nie jest poprzedzona ustaleniem, czy przedmiotem ocenianego orzeczenia faktycznie nie uczyniono nieruchomości stanowiącej własność innego podmiotu niż przedsiębiorstwo (przedsiębiorca - właściciel przedsiębiorstwa podlegającego nacjonalizacji) w sposób prowadzący do pozbawienia własności takiego innego podmiotu, stosując tym samym nie art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, lecz przepisy § 75 ust. 2 i ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.), czyli przepisy wydane poza granicami upoważnień zawartych w art. 2 ust. 7, art. 3 ust. 5 i art. 10 ustawy nacjonalizacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Stosownie do treści art. 158 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r, poz. 270 ze zm.) Sąd, który wydał wyrok rozstrzyga wątpliwości co do jego treści postanowieniem, które może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Wykładni wyroku można dokonać zarówno z urzędu jak i na wniosek strony. Potrzeba wyjaśnienia treści sentencji postanowienia, bądź jego uzasadnienia zachodzi wówczas, gdy jest ono niejednoznaczne lub dotknięte zawiłością utrudniającą ustalenie sensu rozstrzygnięcia sprawy. Strona wnioskująca o wykładnię orzeczenia ma obowiązek wskazać, które konkretne elementy sentencji postanowienia lub jego uzasadnienia są dla niej niezrozumiałe, bądź nasuwają określone wątpliwości i dlaczego. Wyjaśnienie wątpliwości nie może przy tym prowadzić do nowej oceny stanu faktycznego lub prawnego ani powodować zmiany merytorycznej rozstrzygnięcia. Wniosek o wykładnię orzeczenia nie może zmierzać również do wyjaśnienia zawartych w jego uzasadnieniu wyrażeń prawnych i znaczenia słów, ani do polemiki ze stanowiskiem Sądu orzekającego w sprawie. W ramach wykładni nie mieści się także żądanie uzyskania wyjaśnień co do dalszego prowadzenia postępowania (postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2007 r., sygn. akt I OZ 51/07; postanowienie NSA z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. akt II OZ 1364/07; postanowienie NSA z dnia 26 czerwca 2008 r., sygn. akt I OZ 427/08; postanowienie NSA z dnia 7 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 462/1, postanowienie NSA z dnia 1 lipca 2014r. sygn. akt I OSK 662/09). Konieczność dokonania wykładni postanowienia zachodzi zatem wtedy, gdy jego treść jest sformułowana w sposób niejasny, który może budzić wątpliwości co do samego rozstrzygnięcia, zakresu powagi rzeczy osądzonej, a także sposobu jego wykonania. Ponadto strona wnioskująca o wykładnię orzeczenia ma obowiązek wskazać które konkretnie elementy sentencji wyroku lub jego uzasadnienia są dla niej niezrozumiałe bądź nasuwają określone wątpliwości (vide postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015r. sygn.. akt II OZ 22/15). W rozpatrywanej sprawie wnioskodawca podnosi szereg zarzutów formułując je jako uzasadniające wyjaśnienie wydanego przez WSA w Warszawie wyroku uwzględniającego skargę i uchylającego wydane w sprawie decyzje administracyjne dotyczące nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] maja 1948r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa Pod nazwą [...] Sp. z o.o. Zdaniem Sądu z tak sformułowanego wniosku nie wynika jakie konkretnie wątpliwości powziął wnioskodawca co do rozumienia poszczególnych fragmentów uzasadnienia wyroku poddanego wykładni. Nie wskazano bowiem konkretnie jakiego rodzaju wątpliwości budzą sfomułowania zawarte w tym uzasadnieniu, które zdaniem wnioskodawcy są niezrozumiałe, wątpliwe i pozostawiają margines na ich interpretację. Analiza podniesionych zagadnień wskazanych przez M. A. prowadzi do wniosku, że wnioskodawca oczekuje dokładnego wyjaśnienia w jaki sposób powinien procedować Minister Rozwoju rozpoznając wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa Pod nazwą [...] Sp. z o.o. po uchyleniu poprzednio wydanych decyzji przez wówczas Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Ponadto jakie powinien zastosować przepisy, jaką przyjąć ich konkretną interpretację na potrzeby niniejszego postępowania. Ponadto zasugerowano zastosowanie uchwały składu siedmiu sędziów NSA z 5 listopada 2007 r., I OPS 2/07 (ONSAiWSA 2008/1/5) do prawidłowego rozstrzygnięcia wniosku o stwierdzenie nieważności. Oznacza to formułowanie konkretnych wniosków oraz prezentowania własnego poglądu w sprawie prowadzonej przez organ administracji. Stanowisko takie dotyczy w istocie prowadzonego postępowania i tej treści argumenty, wnioski oraz poglądy prawne powinny być prezentowane przez stronę w toku postepowania administracyjnego toczącego się przed Ministrem Rozwoju w formie pism w toku sprawy. Zatem w postępowaniu administracyjnym winny one zostać zgłoszone. Nie uwzględnienie zaś ich i ewentualne wydanie niekorzystnej dla strony decyzji będzie uprawniało ją do wniesienia skargi do sądu administracyjnego na tenże akt. Wówczas wnioskodawca będzie uprawniony do wyrażania swego stanowiska oraz polemiki z poglądami organu oraz przyjętą tamże wykładnią prawa. Jedynie należy w tym miejscu stwierdzić, że stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Ponadto Sąd ocenia rozpatrywany wniosek o wykładnię wyroku jako zmierzający do wykreowania nowych wskazań i ocen prawnych dla organu, poza tymi wyrażonymi już w wyroku WSA w Warszawie z dnia 29 czerwca 2004r. oraz NSA z dnia 13 maja 2005r. sygn.. akt I OSK 1402/04. Jak wypowiedział się NSA w postanowieniu z dnia 11 września 2012r. (sygn. akt I OSK 698/12) w ramach wykładni nie mieści się żądanie uzyskania wyjaśnień co do dalszego prowadzenia postępowania. Organ administracji posiada kompetencje do prowadzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia i on będzie dokonywał stosowania wskazówek zawartych w wyroku. Ewentualne nie zastosowanie się do tych wskazań może skutkować postawieniem wydanej decyzji zarzutu naruszenia przez organ normy art.153 p.p.s.a. w zw. z art. 190 p.p.s.a. Jednakże dotyczy to postępowania sądowego, które może zostać zainicjowane po wydaniu przez organ decyzji rozpoznającej wniosek o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z [...] maja 1948 r. o przejęciu na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa Pod nazwą [...] Sp. z o.o. Ponadto wniosek ten stanowi w pewnym fragmentach polemikę z wydanym w sprawie wyrokiem. Tymczasem wniosek o wykładnię nie może zmierzać do polemiki ze stanowiskiem zawartym w prawomocnym wyroku (postanowienie NSA z dnia 1 lipca 2014r. sygn.. akt I FSK 1530/12). Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 158 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie.