IV SA/Wa 1055/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Balicka, Sędziowie Sędzia WSA Jakub Linkowski, asesor WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.), Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2008 r. sprawy ze skarg E. S. i P. Sp. z o.o. w O. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) lutego 2004 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczących nacjonalizacji przedsiębiorstwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących E. S. i P. Sp. z o.o. w O. kwotę po 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia (...) lutego 2004 r. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia (...) lutego 2004 r., którą stwierdzono nieważność - orzeczenia nr (...) Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) grudnia 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa H. Spółka Komandytowa –O. ul. (...) oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) stycznia 1950 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo odbiorczego przedsiębiorstwa "H.". W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister wskazał, powołując się na ustalenia postępowania wyjaśniającego, iż znacjonalizowana H., według stanu na dzień przejęcia, nie należała do kategorii przedsiębiorstw wymienionych w art. 3 ust. 1 lit. B. ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.)" z uwzględnieniem przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz.U. z 1947 r., Nr 2, poz. 7). Według stanu na dzień nacjonalizacji nie były przekroczone limity zatrudnienia wynikające z właściwych przepisów. Przejęcie na rzecz Państwa przedsiębiorstwa, pomimo iż nie należało ono do kategorii nacjonalizowanych, zostało ocenione, jako rażące naruszenie prawa, co prowadziło do stwierdzenia nieważności kwestionowanych decyzji w przedmiocie nacjonalizacji. Równocześnie, w ocenie organu orzekającego, przedmiotowe decyzje nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a. Bowiem wydanie późniejszych decyzji administracyjnych czy dokonanie cywilnoprawnych czynności rozporządzających nie jest następstwem wydania zakwestionowanych decyzji, pozostaje z nimi jedynie w związku przyczynowo-skutkowym. Rozporządzenie mieniem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa nie jest, więc skutkiem prawnym samych orzeczeń nacjonalizacyjnych w rozumieniu art. 156 § 2 K.p.a. Przywołano w tym zakresie stosowne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (uchwały z dnia 16 grudnia 1996 r. sygn. OPS 7/96, z dnia 9 listopada sygn. akt OPK 4-7/98 i z dnia 20 marca 2000 sygn. akt OPS 14/99). Odnosząc powyższe rozważania prawne do stanu sprawy, wskazano, iż nieruchomość, gdzie mieściło się przedsiębiorstwo, posiada łączną powierzchnię (...) m2 (objęte pierwotnie księgami wieczystymi nr (...) i (...)). Na podstawie stosownej decyzji Wojewody (...) użytkownikiem wieczystym nieruchomości oraz właścicielem znajdujących się na niej budynków została (...) H. w O. - Przedsiębiorstwo Państwowe. Umową w formie aktu notarialnego z 1998 roku prawo użytkowania wieczystego i własności budynków odnośnie części tej nieruchomości zostało przeniesione na rzecz Miasta i Gminy O. Natomiast gros nieruchomości i budynków wraz z przedsiębiorstwem, w rozumieniu art. 551 K.c. zostało zbyte na współwłasność przez syndyka masy upadłościowej na podstawie umowy sprzedaży z roku (współwłasność w częściach ułamkowych trzech osób prawnych). Współwłasność ta została zniesiona umową notarialną z 2003r. Organ administracji wskazał, iż umowa zbycia prawa użytkowania wieczystego i własności znajdujących się na gruncie budynków została dokonana na etapie, gdy znane były już roszczenia dawnych właścicieli do mienia, co ma znaczenie w kontekście oceny wywołania wadliwymi decyzjami nieodwracalnych skutków prawnych w świetle tez uchwały sygn. akt OPS 14/99. Odnośnie mienia ruchomego znacjonalizowanego przedsiębiorstwa wskazano, iż należy uznać, iż zostało ono zużyte i zezłomowane. Zdaniem organu jednak ponieważ pozostały nieruchomości, których zwrot byłym właścicielom jest możliwy, nie można uznać, iż decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne. Skargi na powyższe decyzje złożyli E. S. oraz P. Sp. z o.o w O., zarzucając błędną ocenę, co do braku nieodwracalnych skutków prawnych, w wyniku wydania decyzji nacjonalizacyjnych. Ponadto P. kwestionowało także prawidłowość uznania, iż decyzje o nacjonalizacji huty szkła zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2004r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie sygn. akt IV SA/Wa 187/04 oddalił skargi wyrażając pogląd, iż trafnie uznano, że decyzje o przejęciu przedsiębiorstwa na rzecz Państwa były wydane z rażącym naruszeniem przepisów dotyczących nacjonalizacji oraz że w sprawie nie wystąpiły nieodwracalne skutki prawne, skoro zbycie nieruchomości przez syndyka nastąpiło podczas trwania postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych. Rozpatrując skargi kasacyjne od tego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20 października 2006r. sygn. akt I OSK 1693/06 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do powtórnego rozpoznania wskazując, iż nie wyjaśniono dostatecznie kwestii wystąpienia nieodwracalnych skutków prawnych. NSA podkreślił, iż decyzje nacjonalizacyjne dotyczyły przejęcia całego przedsiębiorstwa, w rozumieniu art. 40 k.h. z 1934 roku, tymczasem przedmiotem rozważań sądu I instancji była analiza stanu prawnego jedynie nieruchomości wchodzących w skład przedsiębiorstwa i to nieruchomości gruntowych. Równocześnie zwrócono uwagę, iż sąd I instancji nie odniósł się do kwestii, czy przez stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej istnieje możliwość powrotu do stanu istniejącego w dniu jej wydania, czy możliwe jest przywrócenie stanu poprzedniego w kontekście istnienia podmiotu praw oraz przepisów stanowiących podstawę prawną dla działań organów administracji w tym zakresie. Natomiast jako niezasadne uznał Naczelny Sąd Administracyjny zarzuty skargi kasacyjnej P., jakoby wadliwość zaskarżonej decyzji polegała na błędnym uznaniu, iż przejęto na rzecz Państwa przedsiębiorstwo pomimo nie przekroczenia limitów zatrudnienia wynikających z przepisów nacjonalizacyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił pogląd sądu I instancji, iż zdolność zatrudnienia należy oceniać na dzień wejścia w życie ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 1 marca 2007r. Wojewódzki Sąd Administracyjny sygn. akt IV SA/Wa 2430/06 uchylił zaskarżoną decyzję. W świetle zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie wskazówek Sąd w pierwszym rzędzie rozważył kwestie istnienia środków prawnych przysługujących organom administracji, które mogą służyć obecnie przywróceniu stanu prawnego sprzed wydania wadliwych decyzji o nacjonalizacji. Sąd wskazał, iż jak wynika z niekwestionowanych przez strony ustaleń organu administracji, jeżeli chodzi o składniki znacjonalizowanego przedsiębiorstwa w wyniku zdarzeń faktycznych, po dniu przejęcia na rzecz Państwa, jedynym składnikiem mienia, który mógłby podlegać zwrotowi dawnym właścicielom, są nieruchomości. Prawo użytkowania wieczystego tych nieruchomości oraz własność znajdujących się na nich budynków zostało nabyte umowami cywilnoprawnymi z roku 1998 (nabycie nieodpłatne przez gminę) i 2001 (nabycie masy upadłościowej) na rzecz osób trzecich. Gdyby nawet uznać, iż oprócz nieruchomości gruntowych pozostały jeszcze jakieś składniki znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, zostały one nabyte umową cywilnoprawną w 2001 roku, jako część przedsiębiorstwa, stanowiąc masę upadłości. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, iż brak jest środków prawnych o charakterze administracyjnym, które mogłyby prowadzić do przywrócenia stanu prawnego sprzed wydania decyzji nacjonalizacyjnych. A zatem kwestionowane decyzje nacjonalizacyjne wywołały nieodwracalne skutki prawne, w rozumienie art. 156 § 2 k.p.a. a więc ocena prawna dokonana przez organ administracji w tej kwestii była wadliwa. W wyniku wniesionej przez Ministra Gospodarki skargi kasacyjnej wyrokiem z dnia 15 maja 2008r. Naczelny Sąd Administracyjny ponownie uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał przede wszystkim na naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 190 p.p.s.a. poprzez niewykonanie wytycznych zawartych w wyroku NSA z dnia 20 października 2006r. sygn. akt I OSK 1693/06. Odnosząc się do wniosku Ministra Gospodarki zawartego w skardze kasacyjnej, NSA wskazał iż wobec bogatego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie pojęcia "nieodwracalne skutki prawne" nie zachodzi potrzeba, aby ponowne w tym przedmiocie wypowiadał się powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jednocześnie Sąd przywołał wyroki Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których Sądy szeroko zanalizowały treść pojęcia "nieodwracalne skutki prawne". Ponadto Naczelny Sąd zwrócił uwagę, iż uchwała NSA z dnia 20 marca 2000r. OPS 14/99 podjęta została z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego a mianowicie tego, iż już po wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji nastąpiła komunalizacja nieruchomości oraz zawarcie umowy o oddanie tej nieruchomości w użytkowanie wieczyste. W ocenie Sądu należy więc uwzględnić, iż przedmiotowe postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnych wszczęte zostało wnioskiem z dnia 11 grudnia 1996r. Od daty doręczenia podania Ministrowi Gospodarki sprawa zawisła przed tym organem. Jednakże przed tą datą na podstawie decyzji Wojewody (...) z dnia (...) listopada 1994r. użytkownikiem wieczystym nieruchomości oraz właścicielem budynków tam posadowionych zostało Przedsiębiorstwo Państwowe (...) H. w O. Prawo użytkowania wieczystego tych nieruchomości oraz własność znajdujących się na nich budynków zostało nabyte umowami cywilnoprawnymi z roku 1998r. (nabycie nieodpłatne przez gminę ) oraz 2001 r. ( nabycie masy upadłości) na rzecz osób trzecich, a więc już po wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z 1948 i 1950r. Po przekazaniu akt sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do akt sprawy wpłynęły pisma procesowe skarżącego P. spółki z o.o. w O. oraz uczestników postępowania H. spółki z o. o. i A. M., w których strony przedstawiły argumentację przemawiająca za uznaniem, iż zaskarżone decyzje są nieprawidłowe w zakresie w jakim przyjmują, iż unieważnione decyzje nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych. Strony wskazały, iż w toku postępowania administracyjnego nie wyjaśniono czy podmiot któremu odjęto znacjonalizowane przedsiębiorstwo tj. H. Spółka Akcyjna nadal istnieje i w czy w tym kontekście istnieje możliwość powrotu do stanu istniejącego dniu wydania decyzji nacjonalizacyjnych. Zdaniem uczestnika A. M. istnieje uzasadniona wątpliwość czy spadkobiercy wspólników powołanej spółki mają interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a. warunkujący ich udział w toczącym się postępowaniu. Strony podniosły ponadto, iż możliwości przyznania spadkobiercom byłych wspólników własności gruntów nie może być utożsamiane z przywróceniem stanu istniejące w dniu nacjonalizacji, albowiem grunty stanowiły jedynie część znacjonalizowanego przedsiębiorstwa i to nie najważniejszą z technologicznego punktu widzenia. Wreszcie w ocenie stron nie jest na dzień możliwy wycofanie z obrotu prawnego decyzji Wojewody (...) z lat 1992 i 1994. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd, któremu sprawa została przekazana w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. A zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznający ponownie sprawę zobowiązany był uwzględnić ocenę prawną zawartą w wydanych w sprawie wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Podkreślić, przy tym należy, iż Naczelny Sąd Administracyjny uchylając po raz drugi wyrokiem z dnia 15 maja 2008r. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wskazał na niewykonanie przez sąd pierwszej instancji pierwszego wydanego w sprawie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2006r. W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż decyzje nacjonalizacyjne dotyczyły przejęcia całego przedsiębiorstwa, w rozumieniu art. 40 k.h. z 1934 roku. Pod pojęciem przedsiębiorstwa należało, więc rozumieć zorganizowaną całość w skład której wchodzą: firma, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo, księgi handlowe, patenty, wzory użytkowe i zdobnicze, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa czy też prawa wynikające z najmu i dzierżawy lokali zajętych przez przedsiębiorstwo. Tak więc zdaniem Sądu do oceny czy decyzja nacjonalizacyjna wywołała czy też nie wywołała nieodwracalne skutki prawne, niezbędna jest analiza stanu prawnego przejętego przedsiębiorstwa, a nie jedynie nieruchomości wchodzących w skład tego przedsiębiorstwa. Równocześnie zwrócono uwagę, iż sąd I instancji nie odniósł się do kwestii, czy przez stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej istnieje możliwość powrotu do stanu istniejącego w dniu jej wydania, czy możliwe jest przywrócenie stanu poprzedniego w kontekście istnienia podmiotu praw i przepisów stanowiących podstawę prawną dla działań organów administracji w tym zakresie. Mając na uwadze powyższe, orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, iż skoro przedmiotem nacjonalizacji było przedsiębiorstwo H. Spółka Komandytowa – O. stanowiące w świetle obowiązujących przepisów zorganizowaną całość, to organ administracji powinien ponownie rozważyć czy można w przedmiotowej sprawie mówić o odwracalnych skutkach prawnych wywołanych decyzjami nacjonalizacyjnymi. Skoro bowiem jak przyznaje Minister Gospodarki jedynym składnikiem jaki pozostał po znacjonalizowanym przedsiębiorstwie są nieruchomości gruntowe ( które w świetle zebranego materiału dowodowego m.in. umowy spółki, protokołu zdawczo -odbiorczego nie stanowiły głównego składnika tego przedsiębiorstwa) nie można twierdzić, iż obecnie możliwe jest przywrócenie stanu poprzedniego, istniejącego w dacie nacjonalizacji. Poszczególne składniki znacjonalizowanego przedsiębiorstwa zostały zniszczone bądź sprzedane przez syndyka masy upadłości. Zgodnie natomiast z powołanym orzeczeniem NSA nie można nieruchomości gruntowych utożsamiać z nacjonalizowanym przedsiębiorstwem. W ocenie Sądu nie istnieje również podmiot, któremu odjęto znacjonalizowane przedsiębiorstwo. Wprawdzie w toku postępowania administracyjnego nie ustalono jakie były losy Spółki będącej właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, to jednak mając na uwadze, iż zmarli wszyscy wspólnicy spółki, przyjąć należy iż przestała ona istnieć, pomimo że formalnie jej funkcjonowanie nie zostało zakończone. W ocenie Sądu jednak na tym etapie postępowania nie można skutecznie zakwestionować legitymacji spadkobierców wspólników tej spółki do domagania się stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych. Kwestia ta zdaniem Sądu została jednoznacznie przesądzona w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2006r., który potwierdził, iż decyzje nacjonalizacyjne wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa, nie kwestionując tym samym legitymacji spadkobierców do wszczęcia postępowania administracyjnego i złożenia skargi do sądu administracyjnego. Niezależnie od powyższego zdaniem Sądu należy zauważyć ( na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 maja 2008r.), iż przedmiotowe postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnych wszczęte zostało wnioskiem z dnia 11 grudnia 1996r. Od daty doręczenia podania Ministrowi Gospodarki sprawa zawisła przed tym organem. Jednakże przed tą datą na podstawie decyzji Wojewody (...) z dnia 9...) października 1992 r. oraz z dnia (...) listopada 1994r. użytkownikiem wieczystym nieruchomości oraz właścicielem budynków tam posadowionych zostało Przedsiębiorstwo Państwowe (...) H. w O. Prawo użytkowania wieczystego tych nieruchomości oraz własność znajdujących się na nich budynków zostało nabyte umowami cywilnoprawnymi z roku 1998r. (nabycie nieodpłatne przez gminę ) oraz 2001 r. ( nabycie masy upadłości) na rzecz osób trzecich, a więc już po wszczęciu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z 1948 i 1950r. Z powyższych ustaleń wynika zatem, iż Przedsiębiorstwo Państwowe (...) H. w O. stało się użytkownikiem wieczystym nieruchomości oraz właścicielem budynków tam posadowionych przed datą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnych, a zatem w świetle uchwały NSA z dnia 20 marca 2000r. OPS 14/99 w sprawie nie można mówić o odwracalnych skutkach prawnych jakie wywołały decyzje nacjonalizacyjne. Mając na uwadze powyższe Sąd doszedł do przekonania, że sprawa wymaga ponownej szczegółowej analizy we wskazanym wyżej kierunku. Dlatego też Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt c) p. p. s. a. uchylił zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 152 Sąd orzekł o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. O kosztach postępowi Sąd orzekł na podstawie art.200 p. p. s. a.