IV SA/Wa 1262/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Paweł Groński, Sędziowie sędzia WSA Anna Sękowska (sprawozdawca), asesor WSA Anna Sidorowska-Ciesielska, Protokolant referent stażysta Paulina Plichtowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 lutego 2019 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz J. S. kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] lutego 2008 r., Nr [...], Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu odmówił potwierdzenia, że [...], s. [...], ur. [...] maja 1956 r. w Częstochowie spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 693 ze zm.). Decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: 17 sierpnia 2017 r. do Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w [...] wpłynął wniosek [...] o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Organ wyjaśnił, że w archiwach IPN (akta sprawy IPN [...]) odnaleziono następujące dokumenty dotyczące Pana [...]: - teczkę personalna tajnego współpracownika pseudonim "[...]" nr rej. [...], w której znajduje się rezultat pozyskania [...], z treści którego wynika, że [...] września 1987 r. ww. został pozyskany do współpracy w charakterze tajnego współpracownika o pseudonimie "[...]"; - raport kpt. [...] z [...] listopada 1987 r. dotyczący wyrażenia zgody na wprowadzenie tajnego współpracownika ps. "[...]" ([...]) na [...] "[...]"; - teczkę personalną tajnego współpracownika pseudonim "[...]" nr rej. [...] (sygn. IPN [...] t. 2 - płyta CD), w której znajduje się wykaz spotkań z osobowym źródłem informacji, z treści którego wynika, że kpt. [...] w okresie od [...] września 1987 r. do [...] sierpnia 1989 r. odbył z TW "[...]" 18 spotkań; - sporządzoną przez kpt. Kora notatkę służbową z [...] stycznia 1990 r. z treści której wynika, że [...] stycznia 1990 r. ww. dokonał zniszczenia 26 informacji uzyskanych TW "[...]" "z uwagi na ich znikomą wartość operacyjną". W zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej odnalezione zostały również następujące zapisy archiwalne dotyczące [...]: - zapis do numeru [...] z dziennika archiwalnego b. WUSW [...] (sygn. IPN [...] t.1) z treści którego wynika, że Wydz. [...][...] września 1987 r. rejestrował TW "[...]"; - zapis do numeru [...] z dziennika archiwalnego b. WUSW [...] (sygn. IPN [...]) z treści którego wynika, że w dniu [...] maja 1990 r. Wydz. [...] przekazał do archiwum sprawę [...], s. [...] - TW "[...]". W przekazanych do archiwum aktach znajdowała się 1 teczka personalna i 1 teczka pracy (nr [...]); - zapis na karcie Mkr-2 z kartoteki ogólnoinformacyjnej MSW w [...] (sygn. akt IPN [...]) z treści którego wynika, że [...], s. [...], ur. [...] maja 1956 r. w [...] rejestrowany był przez Wydz. [...] WUSW [...] do numeru [...]. Sprawę zakończono [...] stycznia 1990 r. z powodu zmiany zainteresowań operacyjnych. Materiały przekazano do Wydz. "[...]" WUSW [...] do numeru [...]. Jako rok brakowania wskazano 1994; - karta personalna z kartoteki odtworzeniowej MSW w [...] (sygn. IPN [...]) z treści której wynika, że [...], s. [...], ur. [...] maja 1956 r. w [...] [...] września 1987 r. został pozyskany do sprawy "[...]" jako tajny współpracownik ps. "[...]". Pozyskania dokonał kpt. [...]. Organ uznał, że są to dokumenty wytworzone przy udziale wnioskodawcy w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego współpracownika organów bezpieczeństwa państwa, a zatem spełniają kryteria dokumentów opisanych w art. 4 ust. 2 ustawy o działaczach opozycji, tj. były wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora organów bezpieczeństwa państwa. Organ także wyjaśnił, że z obowiązujących przepisów prawa wynika jednoznacznie, że Prezes IPN ma ustalić w toku postępowania administracyjnego w pierwszej kolejności - okoliczności wskazane w art. 4 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji, po drugie zaś - czy w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się dokumenty o cechach określonych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, a nie ustalać przebieg ewentualnej tajnej współpracy na podstawie m.in. wyjaśnień Strony (czym zajmuje się sąd w postępowaniu lustracyjnym). Prezes IPN nie może uwzględnić w postępowaniu, materiału dowodowego w postaci ewentualnych wyjaśnień i informacji przekazywanych przez Stronę oraz informacji wynikających z przekazanych przez nią dokumentów. W postępowaniu dotyczącym wydania decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji, przedmiotem postępowania nie jest bowiem ocena prawdziwości faktów opisanych w dokumentach organów bezpieczeństwa państwa, a jedynie stwierdzenie, że w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej istnieją określone dokumenty spełniające konkretne cechy. Podkreślił, że decyzja wydawana przez Prezesa IPN na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach ma charakter decyzji deklaratoryjnej, która potwierdza istniejące prawa i obowiązki jego adresata(ów). W opisanym stanie faktycznym i prawnym nie można więc potwierdzić, że Pan [...] spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Pismem z 22 marca 2018 r. [...] złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na wymienioną na wstępie decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu o odmowie potwierdzenia spełnienia przez skarżącego warunków z art. 4 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, oraz represjonowanych z powodów politycznych, zarzucając jej: 1. rażącą obrazę art. 4 ww. ustawy, przez dowolne, przekraczające atrybut swobodnej oceny dowodów przyjęcie na podstawie zgromadzonych dowodów, że skarżący nie spełnia warunków określonych w tym przepisie do wydania decyzji pozytywnej, podczas zgromadzone dowody, a zwłaszcza orzeczenie Sądu Lustracyjnego tj. Sądu Okręgowego w [...] z [...] maja 2014 r., sygn. akt Sa [...] K [...], kategorycznie i jednoznacznie przemawiają za stanowiskiem przeciwnym; 2. rażącą, mającą istotny wpływ na treść decyzji obrazę art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 11 i art. 78 k.p.a. obrazę przepisów postępowania przez nie przeprowadzenie dalszych dowodów zgłoszonych przez skarżącego, które w zasadniczy sposób potwierdzałyby spełnienie warunków wymienionych w zarzucie 1; 3. naruszenie zasady sprawiedliwości proceduralnej przez oparcie decyzji na domniemaniach, a w szczególności pominięcie, że w demokratycznym państwie organem powołanym do stwierdzenia okoliczności jest wyłącznie Sąd Lustracyjny (art 45 ust. 1 Konstytucji RP). Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca i niesprawiedliwa, została podjęta arbitralnie, wbrew treści przytoczonych dowodów oraz pozostaje w sprzeczności z prawdą. Podniósł, że z powodu swojej działalności przez wiele lat pozostawał bez pracy i utracił rodzinę oraz zdrowie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W dniu 11 grudnia 2018 r. wpłynęło pismo procesowe pełnomocnika skarżącego, w którym rozwinięto zarzuty skargi w zakresie naruszenia art. 7 i 80 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i jako taka zasługiwała na uwzględnienie, albowiem przy wydaniu zaskarżonej decyzji doszło do uchybienia przepisom prawa materialnego i procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja wydana na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy z 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 690), orzekająca o odmowie potwierdzenia, że skarżący spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ww. ustawy. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ww. ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza w drodze decyzji, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, że osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4. Jednocześnie stwierdzenia spełnienia warunków, o którym mowa w art. 4 ustawy Prezes IPN dokonuje w formie decyzji, co wynika wprost z normy zawartej w art. 5 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy. Stosownie zaś do brzmienia art. 4 ww. ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje osobie: 1) która nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że przedłoży dowody, że przed dniem 31 lipca 1990 r., bez wiedzy przełożonych, czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i 2) co do której w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Zadaniem zatem Prezesa IPN, działającego w na podstawie i w ramach art. 5 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy, jest stwierdzenie, czy osoba ubiegająca o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4. W oparciu o przyznane w powyższych regulacjach kompetencje, Prezes IPN nie jest uprawniony – jak słusznie podnosi organ – do prowadzenia postępowania dowodowego w celu ustalenia prawdziwości faktów opisanych w dokumentach dotyczących wnioskodawcy, ani też do ustalania stanu faktycznego dotyczącego przeszłości wnioskodawcy. Niemniej, zdaniem Sądu, aby możliwe było wykonanie zadania powierzonego Prezesowi IPN, konieczne jest dokonanie przez ten organ oceny czy osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki określone w art. 4 ustawy warunki. W niniejszej sprawie istotne są warunki wymienione w art. 4 pkt 2, albowiem to z uwagi na ich niespełnienie – w ocenie organu – należało wydać decyzję negatywną. Z treści art. 4 pkt 2 omawianej ustawy wynika natomiast, że dokonanie powyższej oceny wymaga nie tylko ustalenia czy w zasobach IPN zachowały się jakiekolwiek dokumenty związane z osobą wnioskodawcy, ale zbadania przez organ, że zachowane dokumenty wykazują cechy opisane w art. 4 ustawy. Oznacza to, że organ zobowiązany jest dokonać oceny czy zachowane dokumenty niewątpliwie dotyczą osoby wnioskodawcy, jak też że dokumenty zostały wytworzone przez wnioskodawcę lub wytworzone przy jego udziale w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. W tym zaś celu przede wszystkim, winien organ ustalić znaczenie pojęć użytych w tym przepisie, w szczególności zakres pojęcia "tajny informator" oraz "pomocnik przy operacyjnych zdobywaniu informacji". W przedmiotowej sprawie, mimo że organ wskazał na tożsame rozumienie kompetencji wynikającej z art. 5 w zw. z art. 4 pkt 2 ustawy, to jednak – w ocenie Sądu – dokonał nieuzasadnionej oceny wskazanych w zaskarżonej decyzji oraz załączonych do akt sprawy dokumentów. Jak wcześniej była o tym mowa, istotą postępowania prowadzonego przez Prezesa IPN w przedmiocie stwierdzenia czy dana osoba spełnia warunki określone w art. 4 ww. ustawy jest ustalenie, czy w zasobach IPN znajdują się dokumenty dotyczące tej osoby, spełniające kryteria określone w art. 4 pkt 2 ustawy. Przepis art. 4 ustawy wprowadza wyraźne kryteria dokumentu, którego istnienie wskazywałoby na okoliczność współpracy ze służbami bezpieczeństwa, a mianowicie samodzielne wytworzenie tego dokumentu przez wnioskodawcę lub udział wnioskodawcy w jego wytworzeniu. Przy tym ustawa wymaga by udział wnioskodawcy wypełniał znamiona pojęcia "tajny współpracownik" bądź "pomocnik". Oczywiście biorąc pod uwagę okoliczności w jakich odbywała się ewentualna współpraca ze służbami bezpieczeństwa nie można zakładać, że udział w wytworzeniu dokumentu polegać musi na osobistym jego opracowaniu i podpisaniu (jak w przypadku dokumentu będącego dwustronna umową). Niewątpliwie jednak musi tego rodzaju dokument charakteryzować obiektywna współpraca wnioskodawcy w jego powstaniu. Jakkolwiek zatem organ nie prowadzi postępowania wyjaśniającego, a jedynie potwierdza istnienie określonych dokumentów w zasobach IPN, to również rolą organu jest ocena istnienia (bądź nie istnienia), określonych w art. 4 pkt 2 ustawy cech odnalezionych dokumentów. W razie stwierdzenia istnienia tych cech, rolą organu jest ich wykazanie stosownie do wymogów stawianych uzasadnieniu decyzji wydawanych w oparciu o przepisy k.p.a., a w szczególności art. 107 § 3 tego kodeksu. W tym miejscu przypomnieć należy, że art. 4 pkt 2 ustawy stanowi, że dokumenty muszą zostać wytworzone w ramach czynności wykonywanych przez osobę w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa. Ustawa nie definiuje pojęcia "w ramach czynności wykonywanych w charakterze tajnego informatora lub pomocnika". Próba wytłumaczenia tego pojęcia została zawarta w wyroku WSA w Warszawie z dnia 23 listopada 2017r. (sygn. akt VIII SA/Wa 574/17). Mianowicie z dokumentów musi w sposób nie budzący wątpliwości wynikać, że wnioskodawca był tajnym współpracownikiem lub pomocnikiem organów bezpieczeństwa państwa i w ramach współpracy wytwarzał osobiście lub przy jego udziale były wytwarzane określone dokumenty (tzn. mógł liczyć się z tym, miał taką świadomość, że na skutek przekazanych przez niego informacji dojdzie do wytworzenia tych dokumentów). Za dokumenty wytworzone przy udziale tajnego informatora uważa się takie dokumenty, które zawierają informacje przekazane organowi bezpieczeństwa państwa przez tajnego informatora – bez tych informacji dokumenty te bowiem nie mogłyby powstać. W ocenie Sądu powołane przez organ dokumenty, wymienione w części historycznej niniejszego uzasadnienia nie posiadają cech dokumentów wytworzonych przy udziale skarżącego, w ramach pełnionych czynności tajnego informatora, przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa. Organ przedstawił bowiem jedynie rejestry, z których wynika, że wnioskodawca został zarejestrowany jako TW "[...]". W przedstawionym w aktach materiale dowodowym brak jest natomiast jakichkolwiek dokumentów, które zostały wytworzone przy wykorzystaniu informacji przekazanych przez skarżącego. Dokumenty te zatem nie spełniają kryteriów określonych w omawianym przepisie, albowiem nie noszą cech dokumentów wytworzonych przy udziale wnioskodawcy. Całkowicie pozbawione podstaw prawnych, w aspekcie kryteriów z art. 4 ust. 2 ustawy, jest przyjęcie domniemania, że skoro doszło do rejestracji jako TW, dokumenty składały się z teczki personalnej i teczki pracy, a materiały dotyczące strony zostały wybrakowane, to odnalezione i opisane w decyzji dokumenty ewidencyjne zostały wytworzone w ramach czynności wykonywanych przy udziale strony w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Nawet jeżeli przyjąć, że faktem powszechnie znanym jest, iż w Służbie Bezpieczeństwa nie dokonywano pozornych rejestracji, to i tak nie daje to prawa do stwierdzenia, że dokumenty zgromadzone w postępowaniu przed Prezesem IPN na tym etapie postępowania, uzasadniają stwierdzenie, że noszą one cechy dokumentów określonych w art. 4 pkt 2 ustaw. A tylko w takim przypadku uzasadnione będzie wydanie decyzji negatywnej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien ponownie przeanalizować zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i dokonać oceny dowodów stosownie do rozważań Sądu, w szczególności zaś w zakresie spełnienia przez przedstawione przez organ dokumenty cech wymienionych w art. 4 pkt 2 ustawy. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów procesowych i prawa materialnego, tj.: art.7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 4 pkt 2 ustawy o działach opozycji, co skutkuje jej uchyleniem, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c).