IV SA/Wa 1593/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Joanna Dziedzic-Bukowska po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. (dalej zwane jako "Stowarzyszenie") zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 25 lipca 2013 r. oraz regulaminu Stowarzyszenia [...] wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Uzasadniając przedmiotowe żądanie wnioskujące Stowarzyszenie powołało się na Konwencję z Aarhus wywodząc m.in., że obywatele muszą mieć dostęp do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska oraz mogą w tym zakresie potrzebować pomocy. W piśmie z dnia 30 lipca 2013 r. wezwano stronę do złożenia oświadczenia wskazującego, ilu członków obecnie liczy Stowarzyszenie, nadesłania kopii uchwały określającej aktualną wysokość składki członkowskiej, a także złożenia oświadczenia, jakie działania podjęło Stowarzyszenie w celu zabezpieczenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie, m.in. na występowanie przed sądem jako strona. Odpowiadając na powyższe wezwanie skarżące Stowarzyszenie w piśmie z dnia 8 sierpnia 2013 r. wskazało, że aktualnie liczy trzynastu członków i dwóch woluntariuszy. Składki członkowskie wynoszą 10 zł miesięcznie. Wskazała również, że z bilansu wydatków za 2012 r. wynika, że na opłaty sądowe Stowarzyszenie wydało łącznie 3034 zł. Dzieląc wydatki na opłaty sądowe przez ilość członków Stowarzyszenia wychodzi, że każdy z członków musi wydać miesięcznie na ten cel 24 zł. W związku z okresowym brakiem finansowania Stowarzyszenie nie wniosło ostatnio opłaty w 4 sprawach. Konkludując stwierdzono, że obecnie każdy z członków Stowarzyszenia przeciętnie wykłada na jego działalność 25-30 zł na miesiąc, co jest rekordem wśród funkcjonujących stowarzyszeń. W ocenie wnioskodawcy nie daje to podstaw do twierdzenia, że na działalność Stowarzyszenia członkowie płacą niskie składki. Strona wnioskująca nadmieniła także, że podjęła współprace z prawnikiem, który na rzecz Stowarzyszenia bezpłatnie udziela porad prawnych. Stwierdzono, co następuje: W ocenie referendarza sądowego, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że przed wystąpieniem o sfinansowanie z budżetu Państwa kosztów swego udziału w postępowaniu sądowym, podjął wszelkie, niezbędne kroki, aby samodzielnie pozyskać niezbędne do tego środki. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z punktem 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...] działa ono m.in. poprzez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Jak wynika z oświadczenia z dnia 8 sierpnia 2013 r. składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza aktualnie dwanaście osób. Tymczasem, referendarzowi sądowemu z urzędu wiadome jest (zob. np. oświadczenia i dokumenty źródłowe złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 171/09), że składka w wysokości 10 zł miesięcznie obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem ponad cztery lata temu. Nawet, jeśli w rzeczywiści już dzisiaj członkowie stowarzyszenia (lub ich część) ponoszą większe nakłady na działalność Stowarzyszenia niż tylko składka członkowska, to nie świadczy to o tym, iż wnioskodawca podjął niezbędne działania w celu zapewnienia środków na działalność regulaminową. Z pewnością za wystarczające nie mogą być uznane działania polegające na "namawianiu" członków do dodatkowego finansowania działań podejmowanych przez Stowarzyszenie. Za nieuprawnione uznać należy również twierdzenie, że wysokość składek członkowskich w Stowarzyszeniu [...] nie może zostać zmieniona, albowiem członkowie Stowarzyszenia już obecnie ponoszą zbyt wysoki ciężar ekonomiczny działalności statutowej (szacowany na ok. 25-30 zł miesięcznie), jeżeli się uwzględni, że tak przedmiot (spory sądowe), jak i zakres (liczba wnoszonych skarg) tejże działalności mieszczącej się w podejmowaniu działań na rzecz ochrony środowiska (pkt 3 regulaminu) nie wynika z decyzji organów państwowych, ale w całości uzależniony jest od swobodnej woli członków Stowarzyszenia. Sądy administracyjne, w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżące Stowarzyszenie, wielokrotnie już wskazywały na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku, a także okoliczności ustalone na podstawie pism i dokumentów złożonych przez stronę do akt przedmiotowej sprawy prowadzą do wniosku, że wnioskodawca konsekwentnie dążący do stworzenia sytuacji, w której jego działalność realizowana będzie z budżetu Państwa. Nie dość, że od wielu lat Stowarzyszenie nie podejmuje uchwały nakładającej na członków obowiązek uiszczania składek członkowskim na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, to z oświadczenia z dnia 8 sierpnia 2013 r. wnioskować można, że nie wykazuje odpowiedniej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Podnoszona natomiast w piśmie z dnia 8 sierpnia 2013 r. argumentacja dotycząca niższe wysokości składem opłacanych przez pozostałe stowarzyszenia nie ma jakiegokolwiek znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Przedstawiony zaś przez stronę bilans dowodzi tylko, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w wielu sprawach. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Mając powyższe na względnie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu