IV SA/Wa 1779/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku stowarzyszenia K. z siedzibą w N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skarg stowarzyszenia T. z siedzibą w G., stowarzyszenia K. z siedzibą w N., K. M., J. T., J. K., D. S., R. W., A. T., B. W., K. J., J. J., E. P., J. P., J. F., B. S., E. S., E. M., R. M., A. T., A. S., P. S., B. M., W. M., G. M. na decyzję Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w W. z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie pozwolenia wodnoprawnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżące Stowarzyszenie zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie z § 2 złożonego do akt sprawy regulaminu Stowarzyszenia K. z siedzibą w N. wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. Stosownie do treści § 7 ust. 1 - 5 regulaminu jego celami są: upowszechnianie wśród społeczeństwa wiedzy w zakresie ochrony środowiska, inspirowanie tworzenia aktów normatywnych ochrony środowiska dotyczących przede wszystkim stref chronionego krajobrazu parków wiejskich i krajobrazowych, podnoszenie roli i rangi społecznej i zawodowej służb ochrony przyrody, wymiana doświadczeń między członkami Stowarzyszenia oraz doradztwo organizacyjne i prawne na rzecz członków. Zgodnie z § 8 ust. 1 - 5 regulaminu wskazane cele Stowarzyszenie realizuje poprzez: ścisłą współpracę z organami administracji rządowej i samorządowej, kadrą naukową oraz instytucjami i organizacjami zainteresowanymi ochroną środowiska przy współudziale aktywu społecznego, organizowanie zjazdów, konferencji i szkoleń z zakresu ochrony środowiska, inspirowanie prac naukowych i dokumentacji naukowej dla szczególnie pilnych zadań wynikających z potrzeb terenu działania członków Stowarzyszenia, inspirowanie działań związanych z ochroną środowiska i krajobrazu, opracowywanie opinii i ekspertyz z zakresu ochrony i odnowy środowiska, przyznawanie członkom wyróżnień, nagród za osiągnięcia w dziedzinie ochrony środowiska i działania na rzecz rozwoju Stowarzyszenia. W myśl § 4 regulaminu Stowarzyszenie opiera swoją działalność na pracy społecznej członków. Zgodnie z § 20 ust. 1 regulaminu fundusze Stowarzyszenia stanowią składki członkowskie. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jako Stowarzyszenie zwykłe nie prowadzi działalności gospodarczej, nie otrzymuje dotacji państwowych, ani żadnych wpłat na cele statutowe. W oświadczeniu z dnia 10 maja 2010 r. wyjaśnił z kolei, że Stowarzyszenie liczy około pięćdziesięciu członków. Nie ponosi wydatków na działalność statutową, a członkowie nie opłacają składek. Stowarzyszenie nie ma rachunku bankowego i nie prowadzi księgowości. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy działania, zwłaszcza w zakresie podejmowania działań związanych z ochroną środowiska i krajobrazu, musi liczyć się także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest więc wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Źródło tych środków dla skarżącego Stowarzyszenia przewidziano w § 20 ust. 1 regulaminu zakładając, że jego fundusze stanowić będą składki członkowskie. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie wysokości składek członkowskich, czy też liczby członków. Jak wynika z oświadczenia skarżącego z dnia 10 maja 2010 r., członkowie liczącego około pięćdziesięciu osób Stowarzyszenia K. nie uiszczają składek członkowskich, chociaż takie źródło finansowania działalności skarżącego przewidzieli jego założyciele. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia K. w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem argumentacja zawarta we wniosku z dnia 25 marca 2010 r. i oświadczeniu z dnia 10 maja 2010 r. wskazuje, że Stowarzyszenie nie posiada środków na realizację celów określonych w regulaminie i nie podejmuje prób w celu uzyskania takich środków. W tej sytuacji, wszczynając postępowanie przez Sądem i żądając przyznania prawa pomocy, w istocie dąży do stworzenia sytuacji, w której jego działalność realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i opłacenie kosztów zastępstwa prawnego, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek Stowarzyszenia K. z siedzibą w N. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.