IV SA/Wa 1806/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku stowarzyszenia [...] z siedzibą w P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi stowarzyszenia [...] z siedzibą w P. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wydania decyzji postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w P. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 13 czerwca 2012 r. oraz regulaminu Stowarzyszenia [...] wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Celami Stowarzyszenia są: 1. uznanie zrównoważonego rozwoju jako podstawy polityki społeczno-gospodarczej państwa, 2. ochrona przyrody, ochrona środowiska, w tym ekologia rozumiana jako ochrona zwierząt, roślin oraz ochrona całego dziedzictwa przyrodniczego, 3. ochrona krajobrazu naturalnego i dziedzictwa kulturowego, 4. powszechna edukacja ekologiczna, 5. monitorowanie działań władz w zakresie ochrony przyrody i ochrony środowiska. Działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków, a jedyne źródło jego utrzymania stanowią składki członkowskie. Aktualnie Stowarzyszenie liczy sześciu członków. Składkę członkowską ustalono na 10 zł rocznie i jak podano w uzasadnieniu wniosku, nie powinna ona być podnoszona, ponieważ członkowie pracują społecznie na rzecz Stowarzyszenia, poświęcając swój czas i umiejętności, i pokrywają wiele drobnych wydatków, jak koszty przejazdów, parkingów i telefonów. Jak wskazał skarżący, w jego działalności istotną rolę odgrywa występowanie do organów administracji państwowej i samorządowej oraz udział w postępowaniach administracyjnych w sprawach ochrony przyrody i ochrony środowiska, które nierzadko kończą się przed sądami administracyjnymi. Środki finansowe zaangażowane obecnie jako opłaty sądowe wynoszą 900 zł i stanowią stratę Stowarzyszenia, jednakże liczy ono na ich odzyskanie w wyniku pomyślnych wyroków sądowych. Wnioskodawca podkreślił, że nie uchyla się od obowiązku ponoszenia opłat sądowych i uiszcza je w miarę możliwości, jednak przewlekłość postępowań powoduje "przetrzymywanie przez Skarb Państwa" stosunkowo wysokiej - jak na możliwości Stowarzyszenia - kwoty. W konsekwencji opóźnia się uzyskanie zwrotu kosztów postępowania w innych sprawach, co uniemożliwia ponoszenie pełnych kosztów postępowania i utrudnia dostęp do Sprawiedliwości. Skarżący skonstatował, że nie ma żadnych środków na opłacenie adwokata ani radcy prawnego. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Zgodnie z regulaminem Stowarzyszenia realizuje ono swoje cele m.in. poprzez kierowanie wystąpień do organów administracji publicznej. Wedle uzasadnienia przedmiotowego wniosku, udział w postępowaniach administracyjnych, które częstokroć kończą się w sądach administracyjnych, stanowi istotną rolę w aktywności Stowarzyszenia. Chcąc realizować tego typu działalność skarżący musi więc liczyć się także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego, w tym kosztów profesjonalnego zastępstwa prawnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest więc wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ustanowienie dla strony radcy prawnego lub adwokata, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby zatem dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje, że z góry zakłada on, iż ustawowe ograniczenie dopuszczalnych aktywności stowarzyszenia zwykłego, wyklucza jakąkolwiek zapobiegliwość w pozyskaniu środków na realizację celów regulaminowych. O zapobiegliwości takiej nie świadczy z pewnością oczekiwanie strony, że uzyska zwrot kosztów postępowania sądowego w innych, niezakończonych jeszcze sprawach. W konsekwencji należy uznać, że skarżący dąży do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez przyznanie jej profesjonalnej pomocy prawnej, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Mając powyższe na względnie, wniosek [...] o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.