IV SA/Wa 1880/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 16 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2017 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w [...] zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 7 sierpnia 2017 r., a także z nadesłanych przy piśmie z dnia 7 sierpnia 2017 r. regulaminu Stowarzyszenia [...] oraz uchwał z dnia 1 września 2015 r. i z dnia 5 sierpnia 2017 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie stowarzyszenie liczy trzech członków. Skarżący wskazał w uzasadnieniu wniosku, że w okresie od stycznia do sierpnia bieżącego roku Stowarzyszenie zabrało składki członkowskie w łącznej kwocie 1.200 zł. W tym samym czasie tylko na sprawy sądowe wydało 1.120 zł. Pozostałe środki zostały przeznaczone na zakup znaczków pocztowych. W połowie sierpnia Stowarzyszenie zamierza natomiast złożyć kolejne dwie skargi. Obecnie jest w trakcie zmiany regulaminu, co ma pozwolić na zwiększenie dochodów, a w konsekwencji na większą aktywność Stowarzyszenia. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Zgodnie z punktem 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...] działa ono m.in. poprzez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do treści art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednakże zaznaczyć, że prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r., poz. 210), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 3, nie może prowadzić działalności gospodarczej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Jeśli natomiast dopełniło już obowiązku określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015 r., poz. 1923), może również uzyskiwać środki z darowizn, spadków i zapisów, a także otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach w zw. z art. 10 ust. 2 a contrario powołanej ustawy z dnia 25 września 2015 r.). Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego poprzez zakaz prowadzenia działalności gospodarczej nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, podniesienie wysokości składki członkowskiej. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych - np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków - zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Od 20 maja ubiegłego roku (data wejścia w życie ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz niektórych innych ustaw) – pod warunkiem dopełnienia obowiązku określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 2015 r. - skarżący ma także możliwość uzyskiwania środków na działalność z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej, jak również z otrzymywanych dotacji. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sadowego, które w celu uzyskania środków na działalność statutową mogłoby prowadzić działalność gospodarczą. Należy nadmienić, że w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w kolejnej sprawie wszczętej skargą Stowarzyszenia potwierdza tymczasem, że jego członkowie, nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Jak wynika z uzasadnienia przedmiotowego wniosku w okresie od stycznia do sierpnia bieżącego roku Stowarzyszenie zebrało składki w łącznej wysokości 1.200 zł. Uwzględniając przy tym, udokumentowaną uchwałą z dnia 1 września 2015 r. i potwierdzoną uchwałą z dnia 5 sierpnia 2017 r., aktualną liczbę członków stowarzyszenia (3 osoby), miesięczna składka członkowska wynosi 50 zł. Składka w takiej wysokości jest całkowicie nieadekwatna do zakresu działalności prowadzonej przez Stowarzyszenie, co potwierdzają chociażby podane w uzasadnieniu wniosku informacje o wielkości poniesionych w bieżącym roku opłat sadowych (około 1.120 zł) i planowanym wniesieniu kolejnych skarg do sądu administracyjnego. Należy też zauważyć, że w ubiegłym roku w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie zarejestrowano prawie dwadzieścia spraw, w których Stowarzyszenie [...] występowało jako skarżący, a bieżącym roku kolejne trzy sprawy. Jak z kolei wynika z wcześniej składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy (zob. np. sprawa sygn. akt IV SA/Wa 776/14), jeszcze wiosną 2014 roku strona określała stan osobowy Stowarzyszenia na trzynaście osób. Jak wskazano, aktualnie Stowarzyszenie liczy trzech członków. Składka członkowska na poziomie 50 zł miesięcznie nie bilansuje zatem także w wystarczającym stopniu znacznego zmniejszenia stanu osobowego Stowarzyszenia. Co więcej, chociaż od ponad roku obowiązujące przepisy dopuszczają uzyskiwanie środków na działalność stowarzyszenia zwykłego nie tylko ze składek członkowskich, ale także z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej, jak również z dotacji, to ze złożonych do akt sprawy dokumentów nie wynika, aby skarżące Stowarzyszenie dokonało wpisu do ewidencji, o której mowa w art. 40 ust. 5 ustawy Prawo o stowarzyszeniach. Z uzasadnienia przedmiotowego wniosku wynika natomiast, że dopiero trwają prace nad zmianą regulaminu, która umożliwi zwiększenie dochodów Stowarzyszenia. Podsumowując powyższe, należy stwierdzić, że działania podejmowane przez Stowarzyszenie w celu zabezpieczenia środków na działalność regulaminową są niewystarczające w odniesieniu do zakresu działalności określonej w regulaminie oraz skali faktycznie podejmowanych działań, jak również nieadekwatne do zmieniających się realiów funkcjonowania Stowarzyszenia. Ilość członków wynosi obecnie minimum ustawowe (art. 40 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach), podczas gdy nieco ponad trzy lata temu Stowarzyszenie liczyło trzynaście osób. Wskazuje to, że skarżący nie wykazał należytej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Pobieranie składki członkowskiej w wysokości 50 zł miesięcznie, co zapewnia miesięczny dochód w wysokości 150 zł, nie bilansuje zmniejszenia stanu osobowego, a przede wszystkim nie przystaje do zakresu działalności Stowarzyszenia. Skarżący nie wykorzystuje też możliwości, jakie od 20 maja 2016 r. daje art. 42 ust. 2 i ust. 3 ustawy Prawo o stowarzyszeniach oraz odstępuje od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego, rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku. Sytuacja finansowa Stowarzyszenia, uniemożliwiająca mu pokrycie kosztów postępowania przed sądem, jest zatem efektem zaniechań członków Stowarzyszenia w podejmowaniu działań mających na celu zapewnienie środków na realizację celów regulaminowych. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Skarżący nie wykorzystuje wszelkich, dopuszczonych prawem możliwości, w celu pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów swojej działalności. Brak jest tymczasem jakichkolwiek podstaw, by podczas oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, traktować stowarzyszenie zwykłe w uprzywilejowany sposób w stosunku do innych jednostek organizacyjnych, czy też osób prawnych, którym prawo to może być przyznane w oparciu o art. 246 § 2 ppsa. Mając powyższe na względnie, wniosek Stowarzyszenia [...] o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.