IV SA/Wa 2128/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Kaja Angerman, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Protokolant Agnieszka Olszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2010 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2002r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. mocą, którego orzeczono na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r o przeprowadzeniu reformy, że nieruchomość ziemska położna na terenie wsi Z. pow. [...] oraz na terenie wsi S. i G. powiatu [...] o ogólnym obszarze 56,01 ha stanowiąca własność J. R. przeszła w dniu 13.09.1944r na własność Państwa na cele reformy rolnej. Organ uznał bowiem, że orzeczenie z dnia [...] listopada 1950r. jest zgodne z obowiązującym wówczas stanem prawnym. W następstwie rozpoznania skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając sprawę po raz pierwszy skargę tą wyrokiem z dnia 17 marca 2005r oddalił. W następstwie rozpoznania skargi kasacyjnej od powyższego orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie NSA uchylił to orzeczenie i sprawę przekazał sądowi I -ej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia NSA podkreślił, że w postępowaniu administracyjny ocenie organu podlegało to czy decyzja Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. naruszała rażąco przepisy będące podstawą jej wydania, zaś w postępowaniu sądowo-administracyjnym czy organ nadzoru prawidłowo uznał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, iż w sprawie takie naruszenie miało miejsce. W ocenie NSA z argumentacją sądu l-ej instancji, która legła u podstaw kwestionowanego w kasacji orzeczenia można zgodzić się jedynie częściowo. Otóż stosownie do art. 2.ust.1lit.e dekretu nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym położone na terenie m.in. województwa [...] przechodziły na własność Państwa jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100ha powierzchni ogólnej lub 50ha użytków rolnych. Użyte w tym przepisie sformułowanie "rozmiar łączny" dowodzi, że określone normy obszarowe odnosiły się do łącznej powierzchni ziemskiej. O łącznym rozmiarze decydowało więc kryterium własności i gospodarcze przeznaczenie całego majątku, a nie powierzchnia każdej z osobna nieruchomości. NSA podkreślił, że nieruchomości ziemskie przechodziły na własność Państwa z dniem wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13.09.1944r, przy czym dekret w wersji w jakiej w odniesieniu do spornej nieruchomości wywołał ewentualnie skutek z mocy prawa zawierał art.2 ust.2w brzmieniu następującym:,, Rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939r nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 pkt e niniejszego artykułu" oraz ustęp 3 ,który stanowił, że podziałem prawnym w powyższym rozumieniu jest "podział na podstawie wyroku sądowego, ugody sądowej, aktu sporządzonego przed notariuszem zgodnie z zezwoleniem właściwej władzy ziemskiej, chociaż wpis o podziale w wykazie hipotecznym nieruchomości nie nastąpił z powodu wybuchu wojny". W ocenie NSA to właśnie te przepisy, a nie ust.2 w wersji tekstu jednolitego z 1954r mają decydujące znaczenie w przedmiotowej sprawie. Przejście prawa własności następowało bowiem z mocy samego prawa z dniem 13.09.1944r, a nie na podstawie orzeczenia stwierdzającego czy dana nieruchomość podlega pod działanie dekretu. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że w aktach sprawy nie ma żadnych dowodów mogących chociażby pośrednio wskazywać, że przed 1 września 1939r dokonano podziału omawianej nieruchomości we wskazanym wyżej znaczeniu, co oznacza, iż sąd l-ej instancji zasadnie uznał, że podnoszone w tym zakresie przez strony zarzuty nie mogą uzasadniać stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia [...] listopada 1950r. Zdaniem NSA istotne zastrzeżenia budzą natomiast ustalenia Sądu l-ej instancji w pozostałym, zakresie. Sąd ten przyjął bowiem, że J. i F. R. w dniu 1 września 1939r byli właścicielami nieruchomości o powierzchni ponad 56ha co jednak wbrew twierdzeniu tego Sądu wcale nie wynika z aktu notarialnego nr [...]. Tenże akt dotyczy bowiem jedynie zawarcia umowy przedmałżeńskiej J. R. z przyszłą żoną F. P .Nie stanowił zatem żadnego dowodu własności nieruchomości w rozumieniu obowiązujących także w tamtym czasie przepisów prawa. W akcie tym jest mowa o nieruchomościach o powierzchni 42ha3265m2 i 2ha7990m 2 Nie ma natomiast żadnej wzmianki o nieruchomości o powierzchni 47,20ha, oraz o działkach o powierzchni 54750ha i 3,3430ha położonych odpowiednio w miejscowościach G. i S. To zaś oznacza, że stwierdzenie Sądu l-ej instancji jakoby nieruchomości J. i F. R. spełniały normy obszarowe przewidziane w dekrecie o reformie rolnej zostało wysunięte bez rzetelnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Stosownie do art.2 ust.1 lit. e dekretu przejęciu na rzecz Państwa podlegały nieruchomości stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych. Zakresem podmiotowym tej regulacji nie byli objęci natomiast posiadacze gruntów. Decydujące znaczenie miał więc tytuł prawny a nie stan posiadania nieruchomości. Dla stwierdzenia więc czy decyzja Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950 r. odpowiadała obowiązującemu prawu czy też została podjęta z jego przekroczeniem niezbędne jest zatem zbadanie stanu prawnego spornej nieruchomości, co w konsekwencji prowadzi do konieczności ustalenia stanu faktycznego i prawnego sprawy. Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2007r. sygn. akt IV SA/Wa 426/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł o uchyleniu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2002r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] listopada 2002r. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2009r. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. mocą, którego orzeczono na podstawie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia 6 września 1944r o przeprowadzeniu reformy, że nieruchomość ziemska położna na terenie wsi Z. pow. [...] oraz na terenie wsi S. i G. powiatu [...] o ogólnym obszarze 56,01 ha stanowiąca własność J. R. przeszła w dniu [...].09.1944r na własność Państwa na cele reformy rolnej. Organ ponownie uznał że orzeczenie z dnia [...] listopada1950r. jest zgodne z obowiązującym wówczas stanem prawnym. Decyzją z dnia [...] listopada 2009r. po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu wskazał, iż wydając zaskarżoną decyzję Minister zbadał stan prawny nieruchomości w oparciu o wszystkie dostępne dowody, które w toku postępowania ocenił i uznał za przekonujące. Wnioski organu wynikają zatem z ustaleń dokonanych na podstawie tworzących spójną całość dokumentów wymienionych w decyzji. Zdaniem Ministra w związku z powyższym bezspornym pozostaje, iż przedmiotowa nieruchomość przejęta na cele reformy rolnej spełniała określone przepisami normy obszarowe. Pismem z dnia [...] grudnia 2009r. M. K. reprezentowana przez adwokata K. O. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając: - naruszenie art.153 p.p.s.a. poprzez pominięcie wskazań Sądu co do konieczności ustalenia czy wywłaszczona nieruchomość stanowiła własność czy też była w posiadaniu wywłaszczonych, - art. 7, art. 77 i art. 107 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego oraz nielogiczną i dowolną ocenę zebranych dowodów oraz brak uwzględnienia interesu indywidualnego, a tym samym brak uzasadnienia w sposób wyczerpujący i wnikliwy wydanej decyzji; - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r o przeprowadzeniu reformy poprzez uznanie, iż przejęcie na własność Państwa nieruchomości nie spełniającej norm obszarowych nie stanowi podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji. Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty akcentując niewykonanie zapadłych w sprawie wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym w świetle przepisu § 2 powołanego artykułu, kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Ponadto, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w oparciu o wskazane kryteria Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Trafnie skarżący w pierwszej kolejności podnieśli naruszenie przez zaskarżoną decyzję art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Otóż stosownie do powyższej normy ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie ten Sąd oraz organ, które działanie było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, iż zarówno organy administracji publicznej orzekające w danej sprawie, jak również sąd administracyjny rozpoznając skargę nie mogą odstąpić od wykładni prawnej oraz wskazówek zawartych w wyroku Sądu. Jedynym odstępstwem od tej regulacji – co podnoszą skarżący – jest zmiana stanu prawnego do czasu ostatecznego zakończenia postępowania administracyjnego. W niniejszej zaś sprawie taka zmiana stanu prawnego jednak nie nastąpiła. W przedmiotowym postępowaniu administracyjnym strony domagały się stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. mocą, którego orzeczono na podstawie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia 6 września 1944r o przeprowadzeniu reformy, że nieruchomość ziemska położna na terenie wsi Z. pow. [...] oraz na terenie wsi S. i G. powiatu [...] o ogólnym obszarze 56,01 ha stanowiąca własność J. R. przeszła w dniu 13.09.1944r na własność Państwa na cele reformy rolnej. W wyroku z dnia 24 kwietnia 2007r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, iż dla oceny ważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r konieczne są ustalenia nie tylko o charakterze prawnym ale także - co podkreślił z kolei w swoim orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny - i ustalenia stanu faktycznego. Tych ostatnich ustaleń nie może czynić samodzielnie Wojewódzki Sad Administracyjny. Może natomiast i powinien ocenić je po dokonaniu ich przez organ a to w ramach oceny legalności decyzji będącej konsekwencją tychże ustaleń oraz stosownej subsumpcji przepisów prawa materialnego. Sąd wskazał, iż rozważenia będzie wymagało w szczególności to jaki status prawny miały nieruchomości wymienione w kwestionowanej decyzji. Jak podkreślił bowiem NSA zakresem podmiotowym regulacji zawartej w art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie byli objęci posiadacze gruntów. Bez znaczenia było więc to czy część nieruchomości, których dotyczyło orzeczenie Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. była np. dzierżawiona bądź użytkowana przez podmioty nie będące ich właścicielami. W tym miejscu Sąd przypomniał, że NSA przesądził o tym, że akt notarialny nr [...] sporządzony w 1963roku nie może być uznany za dokument potwierdzający prawo własności do nieruchomości w rozumieniu także wówczas obowiązujących przepisów prawa. Dotyczy on bowiem jedynie zawarcia umowy przedmałżeńskiej J. R. z jego przyszłą żoną F. P. Prawo własności nieruchomości, których dotyczy orzeczenie z dnia [...] listopada 1950r. musi więc wywodzić się z innych źródeł. Sąd podkreślił, że ustalenia dotyczące prawa własności muszą dotyczyć absolutnie wszystkich nieruchomości, które wymienione są zarówno w w/w orzeczeniu, jak i w zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Dokonując ustaleń w powyższym zakresie należy oprzeć się nie tylko na materiałach zgromadzonych w aktach sprawy, ale także wykorzystać dowody o przeprowadzenie, których będą wnioskować osoby zainteresowane, także i te dowody, których potrzeba wykorzystania okaże się pożądana z punktu widzenia organu prowadzącego postępowanie. Sąd podkreślił, iż pod pojęciem nieruchomości ziemskich w rozumieniu art.2 ust.1 lit. e dekretu NSA rozumie nieruchomości o charakterze rolniczym, co oznacza, iż tylko takie nieruchomości (o charakterze rolniczym) mogły być przejęte na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej o ile oczywiście zajmowały powierzchnie wskazane w jego art.2 ust. lit. e tzn. przekraczały bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], [...] i [...] 100ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W ocenie ponownie orzekającego w sprawie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu z dnia 24 kwietnia 2007r. sygn. akt IV SA/Wa 426/07. Zadaniem Ministra było ustalenie w sposób nie budzący wątpliwości stanu prawnego całej nieruchomości oraz jej charakteru (użytków rolnych, bądź nie). Dopiero te ustalenia w ocenie orzekającego poprzednio Sądu pozwolą na wydanie rozstrzygnięcia odnoszącego się do wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium [...] Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia [...] listopada 1950r. Minister w zaskarżonej do Sądu decyzji z dnia [...] listopada 2009r. wskazał, iż zbadał stan prawny nieruchomości w oparciu o wszystkie dostępne dowody, które w toku postępowania ocenił i uznał za przekonujące. Wnioski organu wynikają zatem z ustaleń dokonanych na podstawie tworzących spójną całość dokumentów wymienionych w decyzji. Zdaniem Ministra w związku z powyższym bezspornym pozostaje, iż przedmiotowa nieruchomość przejęta na cele reformy rolnej spełniała określone przepisami normy obszarowe. Przytoczone stwierdzenie Ministra uznać jednak należy za niewyczerpujące w świetle przytoczonego wyroku Sądu z dnia 24 kwietnia 2007r. Powołanie się przez Ministra na określone dokumenty bez dokonania ich oceny i wskazania wniosków z nich płynących, narusza postanowienia art. 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 k.p.a. organ administracji ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis ten wyraża równocześnie zasadę prawdy obiektywnej jak też zasadę swobodnej oceny dowodów. Organ prowadzący postępowanie musi dążyć do ustalenia prawdy materialnej i według swej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenić wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych. Powyższa ocena musi znaleźć odzwierciedlenie w treści uzasadnienia wydanej decyzji. Mając na uwadze powyższe Sąd doszedł do przekonania, że sprawa wymaga ponownej szczegółowej analizy we wskazanym wyżej kierunku, sąd administracyjny nie czyni bowiem własnych ustaleń w sprawie, a jedynie ocenia zaskarżony akt pod względem jego zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi. Taka kontrola jest jednak możliwa tylko w warunkach wyczerpujących istotę zagadnień ustaleń faktycznych i prawnych dokonanych przez organ administracyjny rozstrzygający sprawę, których w niniejszej sprawie nie poczyniono. Dlatego też Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt c) p. p. s. a. orzekł jak w sentencji. Jednocześnie w oparciu art. 200 powołanej ustawy Sąd postanowił także o zwrocie kosztów zastępstwa procesowego na podstawie przepisu art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 18 ust.1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 02.163.1348 z późn. zm.).