IV SA/Wa 2148/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. J. na zarządzenie przewodniczącego wydane w Sądzie Okręgowym w W. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 13 września 2013 r. odrzucił skargę J. J. na zarządzenie przewodniczącego wydane w Sądzie Okręgowym w W. Złożonym na urzędowym formularzu wnioskiem z dnia 21 października 2013 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Skarżący oświadczył, że nie posiada jakiegokolwiek majątku, a utrzymuje się żebrząc u osób życzliwych, od których otrzymuje żywność i leki. J. J. podał także, że decyzją Gminnego Środka Pomocy Społecznej w G. z dnia [...] stycznia 2011 r. odmówiono mu przyznania prawa do zasiłku celowego. Skarżący przekreślił rubryki formularza wniosku przeznaczone na oświadczenia o stanie rodzinnym (rubryka nr 6) oraz dochodach (rubryka nr 10). W obszernym uzasadnieniu wniosku przedstawił natomiast argumentację mającą podważyć prawidłowość odrzucenia jego skargi. Ponieważ oświadczenie J. J. z dnia 21 października 2013 r. było niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych oraz budziło wątpliwości, pismem z dnia 30 października 2013 r. wezwano skarżącego do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody, to jest: 1. do złożenia oświadczenia o źródłach utrzymania skarżącego w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości tych źródeł utrzymania - w szczególności należało wyjaśnić: a) jakie środki i w jakiej wysokości skarżący uzyskał od osób życzliwych w okresie ostatnich trzech miesięcy, b) czy skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna - jeżeli tak, to należało nadesłać zaświadczenie z właściwego urzędu pracy potwierdzające tę okoliczność i wskazujące, czy i ewentualnie w jakiej wysokości skarżący otrzymuje lub otrzymywał zasiłek dla bezrobotnych, c) czy skarżący otrzymuje świadczenie rentowe - jeżeli tak, to należało nadesłać kserokopię decyzji właściwego organu o przyznaniu tego świadczenia lub określającej aktualną wysokość tego świadczenia, d) czy skarżący otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej - jeżeli tak, to należało wskazać, jakie to świadczenia, e) czy skarżący korzysta z pomocy finansowej lub rzeczowej rodziny - jeżeli tak, to należało wskazać, z jakiej pomocy korzysta; 2. do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej skarżącego wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy; 3. do złożenia oświadczenia, czy skarżący jest osobą zdolną do pracy - jeżeli nie, to należało nadesłać kserokopię dokumentu potwierdzającego tę okoliczność (np. orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej o niezdolności do pracy); d) w związku z tym, że w rubryce nr 7 formularza wniosku ("Majątek") skarżący oświadczył, że nie ma żadnych nieruchomości - do złożenia dodatkowego oświadczenia, wskazującego gdzie mieszka i czy ponosi z tego tytułu koszty, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości miesięcznie. W piśmie z dnia 2 grudnia 2013 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie z dnia 30 października 2013 r., J. J. oświadczył, że: a) w okresie ostatnich trzech miesięcy nie uzyskał "żądnego dochodu" od osób życzliwych, b) nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, c) nie otrzymuje świadczenia rentowego, d) nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej, e) nie korzysta z pomocy rodziny, bo nie założył rodziny. Odnosząc się do wezwania w zakresie zaświadczenia o sytuacji rodzinnej oraz oświadczenia w sprawie zdolności do pracy i dokumentu potwierdzającego ewentualną niezdolność do pracy, J. J. oświadczył, że nie jest osobą zdolną do pracy, oraz że nie posiada środków i zdrowia na przemieszczenie się w zimowych warunkach po instytucjach państwowych, "które nie interesują się losem obywateli, a jedynie realizują interes totalitarnego państwa", czego dowodem mają być załączone do pisma z dnia 2 grudnia 2013 r. kopie decyzji. Odnosząc się z kolei do wezwania w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych skarżący oświadczył, że egzystuje w domu i nie posiada środków na ponoszenie kosztów z tego tytułu. W piśmie z dnia 2 grudnia 2013 r. skarżący zawarł też obszerne wywody dotyczące przyczyn, sposobów diagnozowania, skutków i leczenia "choroby wibracyjnej", na którą ma cierpieć. Zakwestionował także szereg wydanych w postępowaniach z jego udziałem decyzji administracyjnych i orzeczeń sądów administracyjnych. Odnosząc się do jednego z nich - postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 grudnia 2012 r. sygn. akt III SAB/Kr 66/12 - stwierdził, że Sąd utrwalił nim "standardy które obwiązują w państwach o totalitarnym ustroju zmuszając stronę postępowania do utrzymania funkcji życia organizmu z żebrania u osób życzliwych". Podniósł, że orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie doprowadziły do tego, że zmuszony był do przebywania w nieogrzewanych lub niedogrzanych pomieszczeniach, co skutkować miało negatywnymi konsekwencjami w zakresie funkcjonowania układu krążenia. Wskazał też, że począwszy od września 2005 r. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w G. udzielał mu pomocy w postaci zasiłku celowego na zakup żywności, jednakże "poniżej granicy biologicznej przeżycia". W końcu decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. skarżącemu odmówiono przyznania zasiłku, co w jego cenie dowodzi, iż polityka społeczna jest "narzędziem polityki państwa do represjonowania, eksterminacji społeczeństwa, strony postępowania". Do pisma z dnia 2 grudnia 2013 r. skarżący dołączył: kserokopie decyzji Wójta Gminy G. z dnia [...] września 2005 r. i z dnia [...] grudnia 20 r. o przyznaniu J. J. pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego na zakup żywności, kserokopię decyzji tego samego organu z dnia [...] stycznia 2011 r. odmawiającej mu przyznania prawa do zasiłku celowego, kserokopię wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 czerwca 2012 r. sygn. akt III SA/Kr 1134/11 oddalającego skargę J. J. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia [...] czerwca 2011 r., którą organ odwoławczy uchylił wskazaną decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] stycznia 2011 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, a także kserokopię postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 grudnia 2012 r. odrzucającego skargę J. J. na bezczynność Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w K. Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis orzeczenia doręczono stronie w dniu 31 grudnia 2013 r. W dniu 3 stycznia 2014 r. J. J. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 grudnia 2013 r. Stwierdził, że odmowa przyznania mu prawa pomocy jest nieuzasadniona. Wskazał, że złożył do akt sprawy decyzje o udzieleniu mu pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego na zakup żywności z 2005 r. w kwotach 100 zł i 200 zł. Zdaniem skarżącego, pomoc przyznana w takiej wysokości grozi tzw. "ubóstwem ustawowym". Podał, że wskazana pomoc była mu przyznawana w czasie postępowań administracyjnych w przedmiocie chorób zawodowych (zespół wibracyjny, obustronny, trwały ubytek słuchu), które nie zakończyły się wydaniem decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej. Stwierdził, że nie ma przyznanego świadczenia rentowego i nie osiąga dochodu. Wywiódł, że z dołączonych przez niego do akt sprawy decyzji wydanych przez organy administracji wyłania się obraz polityki społecznej państwa, które nie jest w stanie zabezpieczyć warunków socjalnych, jak i dostępu do sądu stronie postępowania. Uznał, że postępowanie organów i kwoty przyznawanej pomocy gwarantują "gwałtowne zejście z tego świata". Podniósł, że jako strona przedmiotowego postępowania, chcąc utrzymać funkcje życia organizmu, zmuszony jest do żebrania o żywność i leki u osób życzliwych. W jego ocenie nie można przyjąć, że Sąd nie zna skutków polityki socjalnej "totalitarnego państwa", a sytuacja skarżącego nie jest oderwana od rzeczywistości. Nadmienił, że w zaistniałej sytuacji prawnej, jak i prowadzonej polityki społecznej, pozbawiony jest dostępu do publicznej służby zdrowia, środków na wykupienie leków, prowadzenie postępowań sądowych, których koszty to długopisy, kopiowanie dokumentacji, opłacanie przesyłek pocztowych. Konieczność ponoszenia tego rodzaju kosztów ma pozbawiać skarżącego środków na wyżywienie, czy leczenie. Następnie skarżący powołał się na dane statystyczne, zaczerpnięte przez niego m.in. z audycji radiowych i artykułów prasowych, dotyczące ubóstwa w Polsce. W końcowej części uzasadnienia sprzeciwu wyraził niezadowolenie z prowadzonej przez rząd polityki socjalnej i wskazał na informacje o wielkości korupcji w Polsce zasłyszane w jednej z rozgłośni radiowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. W świetle art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zgodnie z art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do J. J. wezwanie z dnia 30 października 2013 r. Złożone przez stronę oświadczenie z dnia 21 października 2013 r. było bowiem niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych, a ponadto budziło wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Skarżący zadeklarował w nim brak jakiegokolwiek majątku, przekreślił rubryki przeznaczone na oświadczenie o stanie rodzinnym i dochodach oraz wskazał, że podstawowe utrzymanie zapewnia sobie żebrząc. Wobec tak przedstawiającego się oświadczenia strony konieczne było, po pierwsze ustalenie rzeczywistej sytuacji rodzinnej skarżącego, po drugie weryfikacja oświadczenia w zakresie obejmującym stan majątkowy, a po trzecie ustalenie, jakie są rzeczywiste źródła utrzymania skarżącego. Wnioskujący nie wykonał prawidłowo zobowiązania nałożonego na niego w piśmie z dnia 30 października 2013 r. Złożył wprawdzie do akt sprawy pismo z dnia 2 grudnia 2013 r., załączając do niego kserokopie wymienionych wyżej decyzji i orzeczeń sądowych. Udzielona przez J. J. w tym piśmie odpowiedź, a także wyrażające ogólną dezaprobatę wobec Państwa, jego organów oraz prowadzonej przez nie polityki socjalnej, twierdzenia skarżącego zawarte w sprzeciwie, nie stanowią jednak prawidłowego wykonania wezwania z dnia 30 października 2013 r. J. J. wskazuje, że nie jest osobą zdolną do pracy. Oświadcza zarazem, że nie otrzymuje renty, nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej, nie otrzymuje pomocy od rodziny, a podstawowe potrzeby życiowe zaspokaja żebrząc. Jednakże wezwany do udokumentowania niezdolności do pracy, oświadcza, że nie posiada środków i zdrowia na przemieszczanie się w zimowych warunkach po instytucjach państwowych, które nie interesują się losem obywateli, a jedynie realizują interes totalitarnego państwa. Podobnie skarżący odnosi się do wezwania w zakresie udokumentowania sytuacji rodzinnej zaświadczeniem właściwej jednostki organizacyjnej gminy. Taka odpowiedź z pewnością nie może być uznana za należyte wykonanie wezwania z dnia 30 października 2013 r. Mimo to, że w uzasadnieniu postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 grudnia 2013 r. wyjaśniono, iż przyczyną nieuwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, było odstąpienie przez stronę od należytego wykonania wezwania mającego na celu ustalenie rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej, to wnosząc sprzeciw, J. J. nadal nie uzupełnił wniosku o brakujące dokumenty źródłowe, niezbędne do pozytywnego orzeczenia w przedmiocie jego wniosku. Skarżący usiłuje natomiast dowieść w sprzeciwie, że wobec nagannej jego zdaniem polityki socjalnej prowadzonej przez organy władzy, jego trudna sytuacja bytowa, powinna być dla Sądu oczywista. Taka postawa wnioskującego o przyznanie prawa pomocy świadczy o braku z jego strony woli współpracy w udokumentowaniu rzeczywistej sytuacji dochodowej, majątkowej i rodzinnej, do której jest on zobowiązany w świetle powołanego wyżej art. 255 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Akta sprawy nie dają z pewnością podstaw, aby przyjąć, że skarżący z przyczyn obiektywnych - niezależnych od jego woli - nie jest w stanie pozyskać wymaganych od niego dokumentów. W uzasadnieniu decyzji Wójta Gminy G. z dnia [...] stycznia 2011 r. podano, że na datę jej wydania skarżący miał 44 lata, a orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, którym dysponował, utraciło ważność. Akta sądowe przedmiotowej sprawy wskazują natomiast, że skarżący składa liczne i obszerne pisma procesowe, które nadaje na poczcie. Wyrażone zarówno w piśmie z dnia 2 grudnia 2013 r., jak i w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego twierdzenia skarżącego świadczą nie tyle o braku możliwości uzyskania wymaganych od niego dokumentów, co o ogólnej niechęci J. J. do organów państwa i dezaprobacie wobec prowadzonej przez nie polityki socjalnej. Analizując treść oświadczeń skarżącego, należy dalej zauważyć, że z jednej strony podaje on, iż nie ma jakiegokolwiek majątku i przekreśla rubrykę formularza wniosku przeznaczoną na oświadczenie o stanie rodzinnym, z drugiej podaje, że "egzystuje" w domu i nie posiada środków na ponoszenie kosztów z tego tytułu. W tej sytuacji nie sposób ustalić, czy dom, w którym "egzystuje" skarżący jest jego własnością, czy też własnością innej osoby, a także, czy skarżący mieszka w tym domu samotnie, samodzielnie gospodarując, czy też prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z inną osobą (lub osobami). J. J. stwierdza też, że nie otrzymuje jakichkolwiek świadczeń i przekreśla rubrykę formularza wniosku "Dochody". Utrzymuje, natomiast, że podstawowe potrzeby życiowe zabezpiecza żebrząc u życzliwych ludzi. Zobowiązany jednak do wskazania, jakie środki i w jakiej wysokości uzyskał w ten sposób w okresie ostatnich trzech miesięcy, w piśmie z dnia 2 grudnia 2013 r. oświadcza, że nie uzyskał żadnego dochodu od życzliwych osób w ostatnich trzech miesiącach. Nie precyzuje informacji w tym zakresie także w sprzeciwie z dnia 3 stycznia 2014 r. Nie dość więc, że skarżący nie nadsyła żądanych w wezwaniu dokumentów, które pozwoliłyby zweryfikować jego oświadczenie o niezdolności do pracy oraz określić rzeczywistą sytuację rodzinną, to składa oświadczenia, które pozostając ze sobą w sprzeczności, wykluczają ustalenie rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej wnioskodawcy. Chociaż w świetle art. 246 § 1 ppsa skarżący nie jest zobowiązany do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak ich wykazanie musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątpliwości co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. Należy przypomnieć, że konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Tymczasem, J. J., odpowiadając na wezwanie z dnia 30 października 2013 r., a następnie składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w istocie zaniechał tej współpracy. Wykonał bowiem nałożone nań zobowiązanie tylko częściowo, składając kolejne, niepełne i budzące dalsze wątpliwości oświadczenia i nie przedstawiając żądanych dokumentów źródłowych. Postawa skarżącego z pewnością nie pozwala więc na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej, weryfikację wiarygodności oświadczenia w zakresie obejmującym stan majątkowy i ustalenie rzeczywistych źródeł utrzymania. Jak już wspomniano, to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.