IV SA/Wa 2205/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 13 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku stowarzyszenia zwykłego S. w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi stowarzyszenia zwykłego S. w W. na postanowienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie zwykłe S. w W. (dalej również: Stowarzyszenie) w piśmie z dnia [...] lipca 2016 r. wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] grudnia 2016 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprzeciwu Stowarzyszenia, postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2017 r. utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia [...] grudnia 2017 r. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV z dnia 7 lipca 2017 r. wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł. W piśmie z dnia [...] sierpnia 2017 r. Stowarzyszenie wniosło zażalenie na powołane zarządzenie Przewodniczącego, a także ponownie zwróciło się o przyznanie prawa pomocy, tym razem w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie – w części - od wpisu sądowego, a także ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wniosek uzupełniło w dniu [...] września 2017 r., składając go na urzędowym formularzu PPF. Z treści oświadczenia o majątku i dochodach oraz informacji podanych w uzasadnieniu przedmiotowego wniosku, a także z regulaminu Stowarzyszenia wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku, oszczędności, ani rachunku bankowego. Jego działalność opiera się wyłącznie na dobrowolnych składkach członkowskich. Przedstawicielka Stowarzyszenia działa społecznie, nie pobierając żadnego wynagrodzenia. Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga żadnych zysków ze swojej działalności. Nie otrzymuje jakichkolwiek dotacji od Skarbu Państwa, ani od jednostek samorządu terytorialnego. Nie pobiera też dofinansowania z budżetu Unii Europejskiej. Celami stowarzyszenia są (pkt 7 regulaminu): 1) działanie na rzecz ochrony środowiska, walorów krajobrazowych i przyrodniczych; 2) ochrona gruntów rolnych przed degradacją i obniżeniem ich wartości; 3) działanie na rzecz społeczności wiejskiej, ochrona zdrowia mieszkańców terenów wiejskich; 4) popularyzowanie wiedzy z dziedziny energetyki wiatrowej wśród społeczeństwa. Stowarzyszenie realizuje swoje cele (pkt 8 regulaminu) poprzez: 1) organizowanie spotkań, konferencji i innych popularyzujących wiedzę z dziedziny ochrony środowiska, walorów krajobrazowych i przyrodniczych; 2) prowadzenie działalności wydawniczej w formie niedochodowej, opierającej się na wydawaniu ulotek, plakatów i broszur informacyjnych; 3) współpracę z wszelkimi osobami i instytucjami o podobnych celach działania; 4) występowanie z wnioskami i opiniami do właściwych organów administracji w sprawach związanych z kwestiami środowiskowymi i ekologicznymi oraz w przypadku celów odmiennych niż cele Stowarzyszenia; 5) inne działania realizujące cele statutowe. W dniu podjęcia uchwały o wniesieniu zażalenia na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału IV z dnia [...] lipca 2017 r. (23 lipca 2017 r.) Stowarzyszenie liczyło szesnastu członków (odpis uchwały z listą członków znajduje się na karcie nr 65 akt sprawy). Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy aktywności, w szczególności poprzez udział w postępowaniach administracyjnych i sądowych, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów tej działalności, także kosztów udziału w postępowaniach sądowoadministracyjnych. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów procesu, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Określając cele i formy działania skarżącego Stowarzyszenia, jego założyciele zobowiązani byli przewidzieć środki na działalność stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Z kolei, realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez ustalenie wysokości składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Wedle regulaminu Stowarzyszenia źródło finansowania jego działalności stanowią składki członkowskie (pkt 6 regulaminu). Z uzasadnienia przedmiotowego wniosku, podobnie jak z pisma skarżącego z dnia [...] listopada 2016 r., stanowiącego odpowiedź na wezwanie z dnia [...] października 2016 r. wystosowane w z związku z pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym w przedmiotowej sprawie, wynika jednak, że członkowie Stowarzyszenia nie określili obowiązkowej kwoty składki, a jego działalność finansowana jest wyłącznie na podstawie dobrowolnych składek. Co więcej, jak wynika nadesłanej przy piśmie z dnia [...] października 2016 r. listy założycieli (karta nr 13 akt sprawy), w chwili utworzenia w 2013 r. Stowarzyszenie liczyło dwudziestu członków. W lipcu ubiegłego roku liczyło natomiast osiemnastu członków (zob. lista członków dołączona do uchwały z dnia [...] lipca 2016 r. – karta 15 akt sprawy), a w lipcu bieżącego roku – szesnastu członków (zob. powołana wyżej uchwała z dnia [...] lipca 2017 r. o wniesieniu zażalenia). Wskazuje to, że skarżący nie wykazuje także należytej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Brak zapewnienia źródła dochodów w stałej, adekwatnej do zakresu podejmowanej działalności, wysokości, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpoznawaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego lub ustanowienie dla niej radcy prawnego w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (przede wszystkim poprzez ustalenie obowiązkowej składki członkowskiej i określenie jej na odpowiednio wysokim poziomie), zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Jeśli Stowarzyszenie dopełniło już obowiązku określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015 r., poz. 1923), może również zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów [art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.) w zw. z art. 10 ust. 2 a contrario powołanej ustawy z dnia 25 września 2015 r.]. Tymczasem, argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie zapewniając źródeł finansowania szeroko określonej działalności regulaminowej, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, czy to w całości, czy w części, bądź przez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 i z dnia 12 stycznia 2009 r. sygn. akt 1364/08. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek stowarzyszenia zwykłego S. w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.