IV SA/Wa 2205/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku stowarzyszenia zwykłego S. w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi stowarzyszenia zwykłego S. w W. na postanowienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie zwykłe S. w W. (dalej również: Stowarzyszenie) zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 18 października 2016 r. oraz regulaminu Stowarzyszenia i nadesłanego na wezwanie oświadczenia z dnia 21 listopada 2016 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku, oszczędności, ani rachunku bankowego. Jego działalność opiera się przede wszystkim na pracy społecznej członków. Finansowana jest z dobrowolnych składek członkowskich, których wysokości nie określono. Stowarzyszenie zostało założone przez 19 osób, jednak składki członkowskie odpłaca od 8 do 10 członków. Celami stowarzyszenia są (pkt 7 regulaminu): 1) działanie na rzecz ochrony środowiska, walorów krajobrazowych i przyrodniczych; 2) ochrona gruntów rolnych przed degradacją i obniżeniem ich wartości; 3) działanie na rzecz społeczności wiejskiej, ochrona zdrowia mieszkańców terenów wiejskich; 4) popularyzowanie wiedzy z dziedziny energetyki wiatrowej wśród społeczeństwa. Stowarzyszenie realizuje swoje cele (pkt 8 regulaminu) poprzez: 1) organizowanie spotkań, konferencji i innych popularyzujących wiedzę z dziedziny ochrony środowiska, walorów krajobrazowych i przyrodniczych; 2) prowadzenie działalności wydawniczej w formie niedochodowej, opierającej się na wydawaniu ulotek, plakatów i broszur informacyjnych; 3) współpracę z wszelkimi osobami i instytucjami o podobnych celach działania; 4) występowanie z wnioskami i opiniami do właściwych organów administracji w sprawach związanych z kwestiami środowiskowymi i ekologicznymi oraz w przypadku celów odmiennych niż cele Stowarzyszenia; 5) inne działania realizujące cele statutowe. Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy aktywności, w szczególności poprzez udział w postępowaniach administracyjnych i sądowych, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów tej działalności, także kosztów udziału w postępowaniach sądowoadministracyjnych. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów procesu, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Określając cele i formy działania skarżącego Stowarzyszenia, jego założyciele zobowiązani byli przewidzieć środki na działalność stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Z kolei, realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez ustalenie wysokości składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Wedle regulaminu Stowarzyszenia źródło finansowania jego działalności stanowią składki członkowskie (pkt 6 regulaminu). Z pisma skarżącego z dnia 21 listopada 2016 r., stanowiącego odpowiedź na wezwanie z dnia 28 października 2016 r., wynika jednak, że członkowie Stowarzyszenia nie określili obowiązkowej kwoty składki, przewidując uiszczenie jej w "dobrowolnej" wysokości w wymiarze miesięcznym. Brak zapewnienia źródła dochodów w stałej, adekwatnej do zakresu podejmowanej działalności, wysokości, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpoznawaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych – np. ustalenie obowiązkowej składki członkowskiej i określenie jej na odpowiednio wysokim poziomie - zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Jeśli Stowarzyszenie dopełniło już obowiązku określonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015 r., poz. 1923), może również zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów [art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.) w zw. z art. 10 ust. 2 a contrario powołanej ustawy z dnia 25 września 2015 r.]. Tymczasem, argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie zapewniając źródeł finansowania szeroko określonej działalności regulaminowej, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 i z dnia 12 stycznia 2009 r. sygn. akt 1364/08. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek stowarzyszenia zwykłego Stop Wiatrakom w Wielkopolsce o przyznanie prawa pomocy uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.