IV SA/Wa 2278/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Szymańska po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 lipca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania rozgraniczeniowego postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 2278/17. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 lipca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił W. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu powyższego postanowienia referendarz wskazał, że w piśmie z 21 lutego 2018 r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych (w tym opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku z dnia 15 lutego 2018 r.), a następnie w piśmie z 23 marca 2018 r. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, z związku z konicznością wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący podał, że jest 88-letnim inwalidą i nie ma możliwości samodzielnej, racjonalnej obrony swoich praw. Do pisma dołączył częściowo wypełniony i niepodpisany formularz PPF oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 3 lipca 2015 r., z którego wynika, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym (na stałe). W uzasadnieniu wniosku wskazano, że skarżący nie ma możliwości ponoszenia kosztów postępowania ze względu na niskie dochody. W rubrykach nr 6 – "Stan rodzinny" oraz nr 7.1 ("Nieruchomości: dom, jego wielkość w m2 oraz szacunkowa wartość") wpisano: "nie posiadam", wszystkie pozostałe rubryki (w tym nr 10 "Dochody" oraz nr 15. "Podpis wnioskodawcy") zostały zakreślone. Referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego – jego żonę L. W.– do uzupełnienia braków wniosku pod rygorem pozostawienia go bez rozpoznania, przez osobiste podpisanie przez skarżącego wniosku – w tym celu sporządzono kserokopię formularza PPF i przesłano ją pełnomocnikowi skarżącego. Ponadto wezwano do uzupełniania wniosku poprzez: a) złożenie oświadczenia o źródłach utrzymania skarżącego w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości tych źródeł utrzymania – w szczególności do wyjaśnienia: - skąd skarżący czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, na przykład na zakup żywności i ubrań. Jeżeli skarżący pobiera świadczenie emerytalno-rentowe, należy nadesłać dokument (np. kopię decyzji ZUS, kopię odcinka świadczenia) wskazujący aktualną wysokość tego świadczenia, b) złożenie wyciągów z posiadanych przez skarżącego wszelkich rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, ewentualnie złożenie oświadczenia o nieposiadaniu rachunków bankowych, c) wskazanie – a w miarę możliwości udokumentowanie – wszelkich wydatków ponoszonych na utrzymanie konieczne, przeciętnie w miesiącu (w tym wydatków na utrzymanie domu, lekarstwa) wraz ze wskazaniem źródeł pokrycia tych wydatków, d) złożenie oświadczenia jaki skarżący ma tytuł prawny do lokalu, w którym aktualnie przebywa (tj. czy jest właścicielem, współwłaścicielem, najemcą – jeżeli tak – do nadesłania kopii umowy najmu). W piśmie z 2 maja 2018 r. pełnomocnik skarżącego L. W. oświadczyła, że skarżący ze względu na pogarszający się w ostatnim czasie stan zdrowia fizycznego i psychicznego nie jest, jej zdaniem, w stanie świadomie podpisywać jakichkolwiek pism i formularzy. Podniosła także, że skarżący leczy się w poradni zdrowia psychicznego od czasu pobicia go w marcu 2016 r. Ponadto oświadczyła że: - według stanu jej wiedzy skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości ok. 2500 zł. Z emerytury utrzymują się dwie osoby, tj. skarżący oraz jego żona, która nie otrzymuje żadnych świadczeń oraz nie pracuje ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, - nie jest w posiadaniu żadnych aktualnych wyciągów z kont bankowych skarżącego, ani też dostępu do takich kont nie posiada, - według jej wiedzy wydatki na utrzymanie skarżącego oraz jego żony (w tym znaczne kwoty na leki), wynoszą ok. 3.000 zł miesięcznie, aktualnie brak jest dostarczenia dowodów w tym zakresie w tak krótkim, siedmiodniowym terminie, z uwagi na to, że rachunki opłaca syn, który przebywa za granicą. Różnica między emeryturą skarżącego (2.500 zł) a wydatkami (3.000 zł) jest pokrywana przez syna skarżącego. Do pisma dołączono kopie decyzji o waloryzacji emerytury skarżącego z 2017 r. i 2018 r. (od 1 marca 2018 r. wysokość świadczenia do wypłaty wynosi 2578,32 zł), kopię zaświadczenia z Poradni [...] z [...] września 2016 r., że skarżący jest pacjentem poradni oraz zaświadczenie lekarskie – obdukcja z [...] marca 2016 r. oraz niepodpisaną kserokopię formularza PPF. Zarządzeniem z dnia 23 maja 2018 r. referendarz wezwał pełnomocnika skarżącego do podpisania wniosku o przyznanie prawa pomocy – w terminie 7 dni pod rygorem pozostawiania wniosku bez rozpoznania. Jednocześnie pouczono stronę o treści art. 46 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, że za stronę, która nie może się podpisać, podpisuje pismo osoba przez nią upoważniona, z wymienieniem przyczyny, dla której strona sama się nie podpisała. W dniu 20 czerwca 2018 r. pełnomocnik skarżącego nadesłała podpisany przez siebie urzędowy formularz PPF i jednocześnie oświadczyła, że druk PPF nie był przez nią wypełniony i tym samym jej podpis: "nie stanowi potwierdzenia treści zamieszczonych w tymże druku". Dokonując merytorycznej oceny powyższego wniosku, referendarz sądowy, mając na uwadze całokształt okoliczności stwierdził, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie poprzez odstąpienie od zasady ponoszenia kosztów sądowych z własnych środków i przerzucenie kosztów tego postępowania na Państwo. Dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłane w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia tego wniosku nie pozwalają na rzetelną i wnikliwą ocenę możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów niniejszego postępowania. Od postanowienia referendarza pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw, zarzucając nienależyte rozpoznanie wniosku i pominięcie, że skarżący ma 88 lat, jest niepełnosprawny i na skutek pobicia leczy się [...]. Okoliczności te, w ocenie pełnomocnika, sprawiają, że skarżący powinien mieć przyznaną pomoc, która umożliwi wniesienie skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, wobec czego postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 lipca 2018 r. należało utrzymać w mocy. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swoich spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej i w art. 214 § 1 tej ustawy, w świetle którego do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Jak wynika z powyższego, w postępowaniu sądowoadministracyjnym podmiot wnoszący skargę do sądu musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Z tego punktu widzenia przyznanie prawa pomocy jest instytucją wyjątkową, przysługującą jedynie w sytuacjach, gdy poniesienie kosztów przez stronę spowodowałoby u niej uszczerbek w środkach utrzymania koniecznego. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04, niepubl.). Ponadto, w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać poprzez należyte udokumentowanie swojej sytuacji materialnej, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt IIFZ833/11 – dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do treści art. 252 § 1 powołanej ustawy osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 powołanej ustawy stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Analiza treści powołanego wyżej przepisu wskazuje, że wnioskodawca powinien wykazać, przedstawiając odpowiednie dokumenty źródłowe świadczące o krytycznej sytuacji finansowej, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania albo że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zgodzić się z przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza argumentacją, że wskazana we wniosku sytuacja finansowa skarżącego nie wypełnia hipotezy art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, bowiem skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki uprawniające do udzielenia mu pomocy prawnej. Według oświadczenia pełnomocnika skarżącego – jego żony L. W. – zawartego w piśmie z 2 maja 2018 r. skarżący W. K. nie jest w stanie, z uwagi na pogarszający się stan zdrowia [...] i [...], podpisywać jakichkolwiek pism i formularzy. Z tego też względu nie podpisał ani formularza złożonego 23 marca 2018 r., jak również doręczonej jego pełnomocnikowi kserokopii tego formularza, zwróconej przy piśmie z 2 maja 2018 r. Dopiero formularz złożony 20 czerwca 2018 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) – w odpowiedzi na wezwanie referendarza, został podpisany przez pełnomocnika skarżącego. Wymogi formalne wniosku o przyznanie prawa pomocy, zostały więc spełnione. Niemniej jednak słusznie referendarz stwierdził, że zarówno dane, które zawiera urzędowy formularz, jak i oświadczenia i dokumenty nadesłane w uzupełnieniu tego wniosku (2 maja 2018 r.), nie pozwalają na rzetelną ocenę sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście możliwości poniesienia przez niego kosztów postępowania. Wątpliwości budzą dane zawarte w urzędowym formularzu, ponadto nie wiadomo przez kogo ten formularz został wypełniony, skoro pełnomocnik skarżącego jego żona L. W. stwierdziła, że mąż nie posiada świadomości co do treści pism i formularzy (pismo z 2 maja 2018 r.), a jej podpis – w związku z tym, że formularz nie jest przez nią wypełniony – nie stanowi potwierdzenia treści tam zamieszczonych (pismo z 19 czerwca 2018 r.). Zasadnie też budzą wątpliwości referendarza wyjaśnienia pełnomocnika skarżącego, że w momencie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie był on w stanie podpisywać jakichkolwiek dokumentów i formularzy, skoro pismo z 23 marca 2018 r., przy którym złożono urzędowy formularz, zostało przez skarżącego osobiście podpisane. Pełnomocnik skarżącego nie wyjaśniła dlaczego pismo z 23 marca 2018 r. skarżący był w stanie samodzielnie podpisać, a dołączonego do niego formularza już nie. Ponadto pełnomocnik skarżącego oświadczyła, że jej podpis w rubryce nr 15 formularza nie stanowi potwierdzenia treści w nim zawartych. W tej sytuacji trafne jest stwierdzenie referendarza sądowego, że oświadczeń i informacji zawartych w tym formularzu nie można uznać za wiarygodne i miarodajne przy rozpatrywaniu wniosku. Ponadto z jednej strony pełnomocnik skarżącego podaje, że posiada niskie dochody i ponosi wysokie koszty rehabilitacji skarżącego, ale z drugiej strony nie wskazuje ani wysokości tych dochodów, ani wysokości wydatków ponoszonych na rehabilitację skarżącego i na utrzymanie konieczne. W tej sytuacji słusznie referendarz wezwał pełnomocnika skarżącego do udokumentowania podnoszonych przez nią okoliczności. Pełnomocnik na skutek tego wezwania nadesłała m.in. kopię decyzji o waloryzacji emerytury z 5 marca 2018 r., z której wynika, że wysokość świadczenia emerytalnego, które otrzymuje skarżący wynosi 2578,32 zł netto. Oświadczyła także, że z powyższej emerytury utrzymują się 2 osoby, tj. skarżący i jego żona, która nie otrzymuje żadnych świadczeń, bowiem sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym skarżącym. Oświadczyła, że nie jest w posiadaniu żadnych aktualnych wyciągów z konta bankowych, ani nie posiada do nich dostępu. Nie jest także w stanie udokumentować jakichkolwiek opłat na utrzymanie mieszkania, bowiem opłat tych dokonuje syn, który obecnie przebywa za granicą, jak również nie jest w stanie udokumentować wydatków na leczenie skarżącego, gdyż nie przechowuje paragonów. To dowodzi, że przedstawione powyżej dane i dokumenty nie pozwalają na stwierdzenie, że w niniejszej sprawie spełniona został przesłanka udzielenia skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bowiem nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania. Informacje te, jak słusznie referendarz stwierdził, są bowiem niepełne i częściowo sprzeczne. Po pierwsze, na urzędowym formularzu zaznaczono, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie. Natomiast z informacji zawartych w piśmie z 2 maja 2018 r. pełnomocnika skarżącego – jego żony L. W. – wynika, że sprawuje ona opiekę nad niepełnosprawnym mężem, a ponadto jest na jego utrzymaniu. Dodatkowo, syn skarżącego ponosi koszty utrzymania mieszkania, w którym przebywa skarżący. Nie wyjaśniono również, mimo wezwania w tym zakresie, czy/jaki skarżący ma tytuł prawny do przedmiotowego mieszkania. Zatem powyższe sprzeczne informacje w zasadzie nie pozwalają dokonać jednoznacznych ustaleń, z kim skarżący prowadzi gospodarstwo domowe, do kogo należy mieszkanie, w którym przebywa oraz kto i w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania mieszkania, skarżącego i jego żony (nie wymieniono ani poszczególnych wydatków, ani ich wysokości). Wreszcie, po drugie, nie nadesłano wyciągów z rachunków bankowych, mimo że z informacji zawartych w piśmie z 2 maja 2018 r. wynika, że skarżący najprawdopodobniej posiada konto (lub konta) bankowe. Analiza historii rachunku bankowego (rachunków bankowych) skarżącego w okresie bezpośrednio poprzedzającym rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy, ma istotne znaczenie dla weryfikacji twierdzeń skarżącego o braku środków na poniesienie kosztów sądowych. Wyjaśnić bowiem należy, że to strona występująca z wnioskiem o prawo pomocy powinna wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie i udzielenie jej pomocy finansowej przez Państwo. Oczywiście strona nie ma obowiązku gromadzenia dowodów dokonywania jakichkolwiek opłat (np. związanych z utrzymaniem domu, leczeniem itp.), jednakże to na występującym z wnioskiem spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15, dostępne na wskazanej wyżej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych). To bowiem na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca do przyznania prawa pomocy. Wyjaśnić ponadto należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Nie można promować sytuacji, w której podmioty będą prowadziły spory z organami państwa kosztem Skarbu Państwa. Osoba nosząca się z zamiarem wniesienia skargi do sądu administracyjnego winna zabezpieczyć środki na ewentualne prowadzenie spraw przed sądami. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści powołanych przepisów art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący nie wykazał w sposób wystarczająco przekonywujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Referendarz sądowy prawidłowo więc odmówił skarżącemu udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.