IV SA/Wa 228/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia O. z siedzibą w O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Stowarzyszenia O. z siedzibą w O. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] lipca 2011 r. znak: [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgodny na realizację przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie O. z siedzibą w O. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 13 sierpnia 2010 r., regulaminu Stowarzyszenia oraz dodatkowego oświadczenia z dnia 12 marca 2011 r. wynika, że Stowarzyszenie O. z siedzibą w O. jest stowarzyszeniem zwykłym, które aktualnie liczy szesnastu członków. Jego calami są: propagowanie dostępnymi środkami ochrony środowiska, dokumentowanie miejsc występowania przedstawicieli fauny i flory kwalifikujących się zgodnie z obowiązującymi przepisami do objęcia ochroną prawną, podejmowanie inicjatyw w celu objęcia ochroną prawną szczególnie cennych części środowiska przyrodniczego, dokumentowanie miejsc niszczenia środowiska przyrodniczego, współdziałanie z innymi organizacjami w celu ochrony środowiska naturalnego oraz prowadzenie obserwacji terenu w zakresie przestrzegania przepisów ochrony przyrody. Welde regulaminu (§ 6) środki na działalność stowarzyszenia uzyskiwane mają być ze składek członkowskich, jednakże w celu uniknięcia zbędnych wydatków, odstąpiono od pobierania stałych składek, a członkowie stowarzyszenia samodzielnie podejmują dziania regulaminowe w zakresie ochrony środowiska. Stowarzyszenie nie posiada jakiegokolwiek majątku. Nie ma rachunku bankowego. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy aktywności, w szczególności w zakresie obserwacji terenu co do przestrzegania przepisów ochrony przyrody i podejmowania inicjatyw w celu objęcia ochroną prawną szczególnie cennych części środowiska, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów tej działalności, także kosztów udziału w postępowaniach sądowych. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów procesu, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Źródło tych środków dla skarżącego przewidziano w § 6 regulaminu przyjmując, że środki na działania Stowarzyszenie uzyskiwać będzie ze składek członkowskich. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie wysokości składek członkowskich, czy też liczby członków. Jak wynika z oświadczenia z dnia 12 marca 2011 r., liczące aktualnie szesnastu członków Stowarzyszenie zrezygnowało z opłacania stałych składek członkowskich, chociaż takie źródło finansowania działalności skarżącego przewidzieli jego założyciele Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia O. w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem argumentacja przedstawiona przez skarżącego w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazuje, że oczekuje on, iż jego żądanie zostanie uwzględnione z uwagi na spoczywający na Państwie obowiązek ochrony przyrody. Żądanie strony zmierza w istocie do tego, aby działalność Stowarzyszenia, którego członkowie zrezygnowali z ustawowo i regulaminowo przewidzianego źródła finansowania tej działalności, realizowana była z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych lub pokrycie kosztów zastępstwa prawnego, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 i z dnia 12 stycznia 2009 r. sygn. akt 1364/08. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek Stowarzyszenia O. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.