IV SA/Wa 2303/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Stopczyński (spr.), Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska,, asesor WSA Aneta Opyrchał, Protokolant Anna Mruk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2006r. sprawy ze skargi S. D., K. D., B. K., E. C., E. D., M. B., J. R., A. R. i I. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] czerwca 2005r.; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego S. D. kwotę 440 ( czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2005 r. wydaną w sprawie Nr. [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ II – ej instancji wskazał, że Wojewoda [...] orzekł, iż nieruchomość obejmująca działki oznaczone numerami [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...]i [...]o łącznej powierzchni [...] ha położona w Z. wraz z zabudowaniami podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3 poz. 13 z 1945 r.). Podkreślił jednocześnie, że strona skarżąca nie kwestionuje ogólnej powierzchni majątku "D.", ani obszaru użytków rolnych wchodzących w jego skład, natomiast przedmiotem roszczeń jest stanowiący część składową tego majątku zespół parkowo – pałacowy. Ta część nieruchomości ziemskiej obejmująca zespół parkowo – pałacowy opisana w sentencji decyzji organu I – ej instancji stanowiła część składową majątku ziemskiego "D." o łącznej powierzchni [...] ha i stanowiła własność K. R. Nie ma więc wątpliwości, że wymóg obszarowy uprawniający do przejęcia majątku został spełniony i wobec tego z mocy samego prawa z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej tj. z dniem 13 września 1944 r. przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania w oparciu o zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...] czerwca 1946 r. W miejsce dotychczasowego właściciela K. R. postanowieniem Sądu Okręgowego w C. z dnia [...] listopada 1946 r. wpisano Skarb Państwa. Paragraf 5 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania w/w dekretu stanowił, że orzekanie w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e należy w I – ej instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Przepis ten stanowił, iż wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda) orzekał o całej nieruchomości nie zaś o jej części. Jeśli strona zarzuciła, że nieruchomość ziemska której była właścicielem niesłusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa musiała udowodnić, iż nie spełniała norm obszarowych o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tj. 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych. Strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt (§ 6 Rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r.). Tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej. Wyłączenie więc zespołu pałacowo – parkowego było i jest nadal niedopuszczalne bowiem dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. nie został uchylony. Zdaniem organu powołany przepis § 6 Rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. zezwalał organowi orzekającemu na odniesienie się tylko do zarzutu co do powierzchni całej przejmowanej nieruchomości. Żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby część nieruchomości ziemskiej przejmowanej na cele reformy rolnej np. pałac podlegała wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie zarówno z jego przepisów jak i przepisów rozporządzenia wykonawczego z dnia 1 marca 1945 r. wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości. W tych okolicznościach uznać należy – zdaniem organu – że jeżeli tylko zespoły pałacowo – parkowe czy tez dwory wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu co przejmowany majątek ziemski to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ wyjaśnił dodatkowo, że w toku postępowania zwrócono się do Sądu Rejonowego w C., Archiwum Państwowego w K., oraz do Archiwum Akt Nowych w W. z zapytaniem czy został sporządzony protokół z przejęcia majątku. Podjęte czynności pozwoliły na ustalenie, że takowy protokół nie zachował się. Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł S.D.działający w imieniu własnym, oraz w imieniu i na rzecz : K. D., B. K., E. C., E. D., M. B., J. R., A.R., oraz I. D. Decyzja organu II – ej instancji została zaskarżona w całości, a zarzucono jej: 1. rażące naruszenie art. 153 ppsa przez absolutny brak respektowania oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego toku postępowania zawartych w treści wyroków: WSA w Warszawie z dnia 13 grudnia 2004 r. – IV SA/Wa 647/04, oraz NSA z dnia 24 lutego 2003 r.- IV SA 2108/01 do tej pory zapadłych w sprawie, 2. rażące naruszenie art. 7, 77, oraz 107 § 3 kpa polegające na: • braku ustaleń i analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie co do stanu faktycznego nieruchomości w chwili wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, • braku uzasadnienia faktycznego decyzji co jest konsekwencją braku jakiejkolwiek analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, 3. rażące naruszenie § 5 i § 6 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu przez dokonanie całkowicie dowolnej wykładni w/w przepisów sprzecznej z ustalonym w tym zakresie dorobkiem judykatury. Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, ewentualnie o jej uchylenie, a nadto o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Sąd zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i jako taka skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I – ej instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokując w sprawie IV SA/WA 647/04 podkreślił, iż niezbędne jest poczynienie wyczerpujących ustaleń niezbędnych dla oceny czy zespół pałacowo – parkowy w Z. został przejęty na własność Państwa w trybie art. 2 ust 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 32 1945 r. poz. 13), czy też nie. To ustalenie było istotne dlatego albowiem z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynikało, że "pałac w Z. wraz z ogrodem [...] ha terenu obmurowanego łącznie z lustrem wody/ zostały w dniu 4 marca 1945 r. zajęte na muzeum powiatowe i dom kultury". Z wytycznych WSA jednoznacznie wynikało, iż organy winny podjąć czynności zmierzające do odszukania protokołu przejęcia tej nieruchomości z którego można byłoby dowiedzieć się na jakie cele ów zespół pałacowo – parkowy został przejęty, a zwłaszcza czy przejęto go na cele reformy rolnej. W wykonaniu wytycznych Sądu w powyższym zakresie ustalono, że protokół zdawczo – odbiorczy przejęcia majątku Z. na rzecz Skarbu Państwa nie zachował się. W celu ustalenia czy w ogóle istnieje zwracano się do szeregu instytucji takich jak Sąd Rejonowy w C., Archiwum Państwowe w K. oraz Archiwum Akt Nowych w W. Podjęte czynności nie doprowadziły jednak do oczekiwanych ustaleń. Niezależnie jednak od powyższego zwrócić należy uwagę na to, iż decyzje organów obu instancji, oraz ich uzasadnienia odbiegają od aktualnej linii orzecznictwa sądowego. Interpretują one bowiem przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3/1945 poz. 13), oraz Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN (Dz. U. Nr 10/1945 poz. 51) według zasad od których zarówno w teorii jak i w praktyce sądowej odstąpiono. Należy w szczególności stwierdzić, że Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. nie dawał podstaw do przejęcia całego majątku nieruchomego właścicieli ziemskich, lecz stanowił że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i że tylko takie nieruchomości przechodzą bezzwłocznie bez wynagrodzenia i w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 dekretu. Na cele reformy dekret przeznaczał więc nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Oznacza to że przy orzekaniu na podstawie § 5 w/w rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit c dekretu ta części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu (por. wyrok NSA z dnia 22 sierpnia 2000 r. – IV SA 2585/98). Wprawdzie dekret PKWN z 6 września 1944 r., oraz powoływane wyżej rozporządzenia wykonawcze z dnia 1 marca 1945 r. nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskie" to jednak brak było wystarczających przesłanek do uznania, że obejmowały one również te nieruchomości których charakter, obszar zabudowania i sposób użytkowania wskazywałby, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej (por. m.in. wyrok NSA z dnia 6 listopada 2000 r. – IV SA 801/99 lex nr 53402). Pojęcie "nieruchomość ziemska" wyjaśnione zostało przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. – W 3/89 OTK 1990/1/26. Trybunał podkreślił że przy definiowaniu tego pojęcia, które użyte zostało m.in. w art. 2 ust. 1 lit. e należy przyjąć, że ustawodawca używając określenia "ziemskie" miał na względzie te nieruchomości które mają charakter rolniczy czyli mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy też sadowniczej. Prowadzi to do wniosku, ze poza zakresem przedmiotowym powołanego wyżej art. 2 ust. 1 lit. e były nieruchomości zabudowane z towarzyszącą im infrastrukturą w postaci parkanów, ogrodzeń, bram, parków, ogrodów, alei itp. Jeśli więc według przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej przejeciu na jej cele podlegały nieruchomości ziemskie to nie dotyczyło to wszelkich innych rodzajowo nieruchomości w tym także tych które stanowiły tzw. zespół parkowo – pałacowy, chyba że pomiędzy owym zespołem a pozostałym majątkiem w tym zwłaszcza gospodarstwem rolnym występował taki związek funkcjonalny i gospodarczy który przesądzał o tym że bez zespołu parkowo – pałacowego gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować. Ponad wszelką wątpliwość intencją ówczesnego ustawodawcy było przejęcie na cele reformy rolnej tych nieruchomości które mogły być wykorzystane rolniczo (por. m. in. wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. – OSK 46/004). W przedmiotowej sprawie należało więc wykazać, że pomiędzy zespołem parkowo – pałacowym a gospodarstwem rolnym występował bądź nie występował związek funkcjonalny i gospodarczy w powyższym rozumieniu bo tylko to stanowiłoby podstawę odmowy uwzględnienia żądania skarżącego, względnie rozstrzygnięcia odmiennej treści. Związek ten winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem dowodów na podstawie, których dokonano ustaleń stosownie do wymogów jakie stawia przepis art. 107 § 3 kpa. Na koniec wypada jeszcze raz przypomnieć, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiążą w sprawie nie tylko ten sąd ale i organy których działanie było przedmiotem zaskarżenia (art. 153 ppsa) Podstawą rozstrzygnięcia Sądu jest przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 ppsa.