IV SA/Wa 2454/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 24 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 16 września 2015 r., a także regulaminu Stowarzyszenia [...] oraz uchwały podjętej przez jego członków w dniu [...] października 2014 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie stowarzyszenie liczy trzech członków. Mocą uchwały z dnia [...] października 2014 r. ustalono wysokość miesięcznej składki członkowskiej na kwotę 50 zł. Dziewięciu byłych członków wyraziło zgodę na wspieranie Stowarzyszenia wyłącznie na zasadach wolontariatu. Skarżący wskazał w uzasadnieniu wniosku, że Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, powinien wziąć pod uwagę swoje działania, które wpłynęły na pogorszenie sytuacji finansowej Stowarzyszenia. Stwierdził, że działania te polegają na nierespektowaniu prawa unijnego i umów międzynarodowych, co skutkować ma oddalaniem jego skargi. Podniósł, że w związku ze zmianą stanowiska Sądu co do umocowania przedstawiciela stowarzyszenia zwykłego do ustanowienia pełnomocnika do sporządzenia skargi kasacyjnej, w wielu sprawach doszło do niezasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Kontrowersje wokół statusu przedstawiciela stowarzyszenia miały też, jak podał skarżący, doprowadzić do zmniejszenia liczby jego członków do trzech. Zgoda pozostałych na działanie na zasadach wolontariatu spowodowała, że zmniejszyły się wpływy ze składek. Skarżący zauważył, że w bieżącym roku Sąd odrzucił dziewięć jego skarg z powodu nieuiszczenia opłat sądowych. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Zgodnie z punktem 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...] działa ono m.in. poprzez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednakże zaznaczyć, że prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, podniesienie wysokości składki członkowskiej. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Należy nadmienić, że w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w kolejnej sprawie wszczętej skargą Stowarzyszenia potwierdza tymczasem, że jego członkowie, nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Wspomnianą uchwałą z dnia [...] października 2014 r. członkowie Stowarzyszenia podnieśli wprawdzie wysokość składki członkowskiej z deklarowanej wcześniej kwoty 10 zł miesięcznie do kwoty 50 zł miesięcznie, jednakże powyższa zmiana jest po pierwsze całkowicie nieadekwatna do skali działalności prowadzonej przez Stowarzyszenie, w szczególności zaś do ilości skarg wnoszonych przez nie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a po drugie nie bilansuje w wystarczający sposób zmniejszenia stanu osobowego Stowarzyszenia. Należy bowiem zauważyć, że w ubiegłym roku w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie zarejestrowano ponad trzydzieści spraw, w których Stowarzyszenie [...] występowało jako skarżący. W bieżącym roku zarejestrowano natomiast już siedemnaście spraw ze skarg Stowarzyszenia. Jak z kolei wynika z wcześniej składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy (zob. np. sprawa sygn. akt IV SA/Wa 776/14), jeszcze wiosną 2014 roku strona określała stan osobowy Stowarzyszenia na trzynaście osób. Ze złożonej do akt sprawy uchwały z dnia 18 października 2014 r. wynika zaś, że aktualnie Stowarzyszenie liczy trzech członków, a osoby, które zrezygnowały z członkowska zgodziły się wyłącznie na wspieranie jego działalności na zasadzie dobrowolności. Nie można natomiast uznać za prawdziwe twierdzenia strony, jakoby to działania Sądu miały przyczynić się do zmniejszenia składu osobowego Stowarzyszenia, a w konsekwencji do zmniejszenia wpływów ze składek członkowskich. Wezwania do uzupełniania braków formalnych pism kierowane do stron postępowania (także do stowarzyszeń) znajdują podstawę w przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi i nie ma jakichkolwiek podstaw, aby przyjąć, że są one przyczyną zmniejszenia stanu osobowego Stowarzyszenia, a konsekwencji wielkości wpływów do jego budżetu. Podobnie, ze całkowicie dowolne należy uznać wywody skarżącego o tym, że ze względu na zmianę orzecznictwa w zakresie umocowania przedstawiciela stowarzyszenia zwykłego do jego reprezentacji, nie zasądzano na rzecz Stowarzyszenia kosztów postępowania w wygranych sprawach, ponieważ "sąd nie wie, komu miałby ten zwrot zasądzić". Działania podejmowane przez Stowarzyszenie w celu zabezpieczenia środków na działalność regulaminową są zatem niewystarczające w odniesieniu do stopnia jego aktywności w realizowaniu działań przewidzianych regulaminem, jak również nieadekwatne do zmieniających się realiów funkcjonowania Stowarzyszenia. Już we wnioskach o przyznanie prawa pomocy składanych wiosną ubiegłego roku (zob. np. sprawa sygn. akt IV SA/Wa 776/14) Stowarzyszenie wskazywało, że część członków zapowiada wycofanie się z jego działalności. Obecnie ilość członków wynosi minimum ustawowe (art. 40 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach), co wskazuje, że skarżący nie wykazał należytej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Z kolei podniesienie składki do kwoty 50 zł miesięcznie, co zapewnia miesięczny dochód w wysokości 150 zł, nie bilansuje zmniejszenia stanu osobowego, a przede wszystkim nie przystaje do zakresu aktywności Stowarzyszenia. Skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Skarżący nie wykorzystuje wszelkich, dopuszczonych prawem możliwości, w celu pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów swojej działalności. Brak jest tymczasem jakichkolwiek podstaw, by podczas oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, traktować stowarzyszenie zwykłe w uprzywilejowany sposób w stosunku do innych jednostek organizacyjnych, czy też osób prawnych, którym prawo to może być przyznane w oparciu o art. 246 § 2 ppsa. Z pewnością orzeczenia pozytywnego dla strony nie może uzasadniać przekonanie wnioskującego, że brak środków finansowych w jego kasie jest efektem niekorzystnych dla niego orzeczeń sądów, czy też stanowisko strony o nieprzestrzeganiu prawa unijnego i umów międzynarodowych w zakresie udziału organizacji ekologicznych w postępowaniach administracyjnych i sądowych. Jak bowiem wyżej wyjaśniono, sytuacja finansowa Stowarzyszenia, uniemożliwiająca mu pokrycie kosztów postępowania przed sądem, jest efektem zaniechań członków Stowarzyszenia w podejmowaniu działań mających na celu zapewnienie środków na realizację celów regulaminowych. Mając powyższe na względnie, wniosek Stowarzyszenia [...] o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.