IV SA/Wa 2490/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi H. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. H. P. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] sierpnia 2013 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania (zażalenia) od pisma Starosty Powiatu P. z dnia [...] marca 2012 r. o odmowie sfinansowania ze środków powiatu zakupu urządzeń ochronnych do zabezpieczenia mienia prywatnego. Skarżący - w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi - złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W oświadczeniu z dnia 14 listopada 2013 r. o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Jako źródła utrzymania wymienił rentę w wysokości 1.745,42 zł miesięcznie i świadczenie z pomocy społecznej w wysokości 153 zł miesięcznie. Jako posiadany majątek wykazał: udział w 1/6 części w domu o powierzchni 150 m2, udział w 1/6 w mieszkaniu o powierzchni 200 m2, udział w 1/6 w nieruchomości gruntowej o powierzchni 2.000 m2 i udział w 1/6 w nieruchomości gruntowej o powierzchni 1.500 m2. Skarżący wskazał, że w gospodarstwie ma dwa barakowozy i drewnianą szopę. Oświadczył, że spłaca dług po 1.500 zł, nie może uczestniczyć w czynnościach procesowych, jest niepełnosprawny, od ponad 10 lat jest okradany. Pismem z dnia 22 listopada 2013 r. wezwano H. P. do złożenia dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest: a) wyciągów z rachunków bankowych; b) informacji na temat rodzaju i wysokości miesięcznych wydatków ponoszonych w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i udokumentowania (za pomocą kopii faktur, rachunków) poniesienia tych wydatków; c) dokumentów potwierdzających wskazaną we wniosku wysokość zadłużenia, a także dokumentów wskazujących miesięczną wysokość kosztów spłaty tego zadłużenia; d) wyjaśnienia, czy nieruchomość rolna przynosi dochód i w jakiej wysokości; e) wyjaśnienia czy skarżący osiąga dochody z mieszkania i nieruchomości, których jest współwłaścicielem, a jeżeli nie, to z jakiego powodu; f) kopii decyzji o przyznaniu świadczeń z zakresu pomocy społecznej. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 4 grudnia 2013 r. H. P. wskazał, że zadłużenie, które spłaca powstało na podstawie ustnej umowy i regulowane jest przez niego bez udziału banku. Oświadczył też, że nieruchomość rolna nie przynosi dochodu, bo jest wydzierżawiona, oraz że nie osiąga dochodu z mieszkania i nieruchomości. Do pisma dołączył kopię własnego oświadczenia z dnia 25 kwietnia 2013 r., w którym podał, że pożyczkę zaciągnął po powodzi w lipcu 1997 r., z renty w wysokości 1.745,42 zł spłaca po 1.500 zł bez prowizji i procentów, a do spłaty pozostało mu 37.000 zł. Z kolei w oświadczeniu z dnia 20 maja 2013 r., którego kopię wnioskodawca również dołączył do pisma z dnia 4 grudnia 2013 r. wskazał, że pożyczkę otrzymał od prywatnej osoby, zobowiązując się do zatrzymania do wiadomości wszystkich danych osobowych pożyczkodawcy. Podał ponadto, że wydzierżawił nieruchomość rolną i utrzymuje się z renty. Skarżący złożył do akt sprawy także kopię zaświadczenia Burmistrza Gminy B. z dnia 13 maja 2013 r., potwierdzającego fakt wydzierżawiania nieruchomości rolnej, a także wyciąg z rachunku bankowego, z którego wynika, że podana w oświadczeniu z dnia 14 listopada 2013 r. wysokość renty jest wielkością netto, a w ciągu minionych trzech miesięcy skarżący za każdym razem jednorazowo wypłacał całość przelanego na rachunek świadczenia, aczkolwiek nie następowało to bezpośrednio po zaksięgowaniu kwoty świadczenia, a w okresie od około tygodnia do dwóch tygodni po wpływie środków. H. P. dołączył do pisma z dnia 4 grudnia 2013 r. również kopie informacji i zaświadczenia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 9 maja 2013 r., z których wynika, że podlega on ubezpieczeniu społecznemu rolników, wysokość składki wynosi 249 zł kwartalnie, a jego konto nie wykazuje zadłużenia. Ponadto złożył kopię zaświadczenia ze Środowiskowego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia 4 grudnia 2013 r., z którego wynika, że we wrześniu ubiegłego roku pobierał zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł, a także kopię własnego oświadczenia z dnia 22 października 2013 r., w którym wskazał, że lekarz sądowy wydał mu pismo, że nie może uczestniczyć w czynnościach procesowych. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 2490/13 referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ze względu na to, że nie wyjaśnił on w pełni swojej sytuacji materialnej, a cząstkowe informacje nie pozwoliły na uznanie, że może on mieć trudności z pokryciem kosztów postępowania. Odpis postanowienia doręczono stronie w dniu 30 grudnia 2013 r. W dniu 4 stycznia 2014 r. H. P. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2013 r. Wyjaśnił, że wykazywany przez niego dług nadal trwa, bo zawarł – otrzymał go "prywatnie". Wskazał, że spłaca go "prywatnie", bez kont i banków, i jeszcze nie spłacił po 1.500 zł miesięcznie. Oświadczył, że prócz własnych potrzeb ponosi wydatki na zakup karmy dla psa i kota. Podał, że nie ma papierów wartościowych, a narzędzia rolnicze, narzędzia do naprawy, części zamienne i przyczepy oraz dwa barakowozy nie są warte ponad 3.000 euro. Wyjaśnił również, że wydaje na potrzeby żywieniowe dla siebie, psa i kota ale nie wydaje na ubrania. Nie ponosi także wydatków na media, energię elektryczną, wodę i telefon. Płaci tylko za gaz do butli. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez skarżącego. Przystępując do oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych H. P., w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W świetle art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z treści powołanego przepisu wynika, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Przywołana regulacja nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. To zatem wnioskodawca zobowiązany jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że jego możliwości płatnicze nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, bądź, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do H. P. wezwanie z dnia 22 listopada 2013 r. Złożone przez stronę oświadczenie z dnia 14 listopada 2013 r. było bowiem niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a ponadto budziło wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. W szczególności weryfikacji wymagało oświadczenie wnioskodawcy co do wysokości środków utrzymania. Konieczne było także określenie rzeczywistej relacji wysokości dochodu strony do wielkości ponoszonych przez nią, koniecznych wydatków. Gdy bowiem dokona się porównania wskazywanych przez stronę kwot świadczeń, które mają stanowić wyłączne źródło jej utrzymania z kwotami wykazywanych wydatków, oświadczenie z dnia 14 listopada 2013 r. budzi zasadnicze wątpliwości. Skarżący nie wykonał prawidłowo zobowiązania nałożonego na niego w piśmie z dnia 22 listopada 2013 r. Wedle oświadczeń z dnia 14 listopada 2013 r. (PPF) i z dnia 25 kwietnia 2013 r., a także wyjaśnienia zawartego w sprzeciwie, skarżący spłaca "prywatnie" zaciągniętą pożyczkę w kwotach po 1.500 zł miesięcznie. Pożyczka zaciągnięta zostać miała po powodzi w lipcu 1997 r., a w kwietniu ubiegłego roku do spłaty pozostawać miała kwota 37.000 zł. Poza kosztami spłaty wskazanej pożyczki skarżący ponosi koszty wyżywienia, kupuje karmę dla dwóch zwierząt domowych, opłaca składki emerytalno-renotowe (249 zł kwartalnie). Z drugiej storny, źródło utrzymania strony stanowić ma renta strukturalna w wysokości 1.745,42 zł. Nadesłane przez skarżącego zaświadczenie z ośrodka pomocy społecznej nie potwierdza, że aktualnie nadal pobiera on zasiłek pielęgnacyjny. Z zaświadczenia tego wynika, że H. P. pobrał je we wrześniu ubiegłego roku. Zresztą wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi 153 zł miesięcznie, co nie wpływa zasadniczo na zwiększenie możliwości płatniczych strony. Już tylko porównanie kwoty renty otrzymywanej przez skarżącego z wysokością deklarowanych przez niego obciążeń związanych ze spłatą pożyczki nasuwa zasadnicze wątpliwości co do wiarygodności oświadczeń skarżącego. Wyjaśnieniu tych wątpliwości służyło właśnie opisane wyżej wezwanie z dnia 22 listopada 2013 r. w zakresie, w jakim obejmowało nadesłanie dokumentów potwierdzających wysokość zadłużenia i miesięczną wysokość kosztów jego spłaty, a także informacji i dokumentów dotyczących rodzaju i wysokości miesięcznych wydatków na podstawowe potrzeby życiowe. Skarżący nie wykonał wezwania w tym zakresie, co uniemożliwia ustalenie jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Chociaż w uzasadnieniu postanowienia referendarza sądowego wyjaśniono, że strona nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających istnienie długu, a także nie wskazała i nie udokumentowała wiarygodnie źródeł pokrycia kosztów swojego utrzymania, co w konsekwencji doprowadziło do barku możliwości pełnego wyjaśnienia jej sytuacji majątkowej, to we wniesionym sprzeciwie H. P. nadal nie przedstawił wiarygodnych dokumentów, które pozwoliłyby określić jego rzeczywiste możliwości płatnicze, zaś przedstawione przez niego wyjaśnienie jest niewystarczające. W szczególności w zakresie deklarowanego zadłużenia, nie zawiera ono żądnych informacji, które mogłyby uwiarygodnić uprzednio składane przez stronę oświadczenia. Zauważając, że z oświadczenia z dnia 20 maja 2013 r. wynika, że skarżący zobowiązał się do niepodawania danych osobowych pożyczkodawcy, należy stwierdzić, że zobowiązanie takie nie może stanowić usprawiedliwienia dla braku należytego wykazania tej okoliczności w toku rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym Sąd, jako dysponent środków publicznych, decyduje o przesunięciu na Skarb Państwa ciężaru kosztów postępowania, zasadniczo należnych od strony tego postępowania. Co prawda w świetle art. 246 § 1 ppsa skarżący nie jest zobowiązany do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak ich wykazanie musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątkowości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji dochodowej i wydatkach gospodarstwa domowego wnioskującego o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. Należy podkreślić, że konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, H. P., odpowiadając na wezwanie z dnia 22 listopada 2013 r., a następnie składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w istocie zaniechał tej współpracy. Wykonał bowiem nałożone nań zobowiązanie tylko częściowo, składając niepełne oświadczenia i nie przedstawiając wszystkich niezbędnych dokumentów. Skarżący nie tylko nie udokumentował wielkości deklarowanego zadłużenia i wysokości miesięcznych obciążeń z tego tytułu. Nie wskazał również wysokości wydatków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i nie udokumentował tych wydatków, podając w sprzeciwie jedynie lakoniczną informację, że poza wydatkami na własne wyżywienie, ponosi koszty zakupów karmy dla psa i kota, nie ponosi wydatków na ubrania, a także na media, energię elektryczną, wodę i telefon, zaś płaci tylko za gaz z butli. Wyjaśnienie takie z pewnością nie pozwala na ustalenie rzeczywistej relacji wysokości osiąganych przez skarżącego dochodów do wielkości niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego. Nie wiadomo też z jakiego powodu skarżący, będąc współwłaścicielem dwóch nieruchomości o charakterze mieszkaniowym, nie ponosi kosztów opłat za energię elektryczną i wodę. To zaś nasuwa kolejne wątpliwości co do wiarygodności jego oświadczenia nie tylko w zakresie uzyskiwanych dochodów, ale również w części dotyczącej stanu rodzinnego. Należy przypomnieć, że z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.