IV SA/Wa 2624/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Piotr Korzeniowski po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. G. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 listopada 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kary pieniężnej postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 listopada 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2624/16. W. G. wraz ze skargą na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kary pieniężnej w wysokości 5.000,-zł wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i uczącym się (24-letnim) synem nieosiągającym dochodów. Wskazał, że prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi dochód w wysokości 2.000-3.000,-zł netto miesięcznie. Jego żona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę za wynagrodzeniem 3.500,- netto miesięcznie. Łączny dochód rodziny skarżący określił na 5.500-6.500,-zł netto miesięcznie. Nie wykazał innych źródeł dochodów. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podał, że jego comiesięczne wydatki znacznie przekraczają dochody. Jako posiadany majątek wymienił mieszkanie o pow. 62 m2 i szacunkowej wartości 300.000,-zł. Skarżący w rubrykach formularza wniosku przeznaczonych na oświadczenie o posiadanych innych nieruchomościach, zasobach i przedmiotach wartościowych wpisał "nie posiadam". Wśród zobowiązań i stałych wydatków wymienił: kredyt mieszkaniowy: 1) CHF – 1300-1350 zł, 2) PLN – 250,-zł, czynsz – 702,-zł, energia elektryczna – 200,-zł, telefon – 250,-zł, środki czystości – 100,-zł, leki – 200,-zł, alimenty – 750,-zł, wyżywienie – 1200,-zł. Łączna suma wydatków kształtuje się w granicach 4.952-5.002,-zł. Przedmiotowy wniosek został rozpoznany postanowieniem referendarza sądowego z dnia 29 listopada 2016 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia referendarz stwierdził, że z dokumentów i oświadczeń skarżącego nie wynika, by nie było go stać na pokrycie kosztów postępowania w jakiejkolwiek części. Rodzina skarżącego posiada stałe dochody, z których finansuje m. in. kredyt hipoteczny, którego rata wynosi ok. 1300,-zł miesięcznie. Skarżący po poniesieniu wydatków niezbędnych dla utrzymania jego rodziny (na wyżywienie, środki czystości, utrzymanie mieszkania, alimenty, leki – ok. 3500,-zł) jest w stanie sfinansować koszty sądowe oraz wynagrodzenie pełnomocnika. Od orzeczenia referendarza skarżący wniósł sprzeciw w ustawowym terminie, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym bądź w zakresie, w jakim może mu przysługiwać. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, wobec czego postanowienie referendarza sądowego z dnia 29 listopada 2016 r. należało utrzymać w mocy. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Jednocześnie, zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, stosuje się do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie. Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że w nowym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swoich spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej i w art. 214 § 1 tej ustawy, w świetle którego do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04, niepubl.). Należy zgodzić się z przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarza argumentacją, że wskazana we wniosku sytuacja finansowa skarżącego nie wypełnia hipotezy art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy. Za słuszny w szczególności należy uznać utrwalony w orzecznictwie pogląd, że skarżący jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnego postępowania i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2002 r., sygn. akt I ACz 392/92). Należy w tym miejscu podkreślić, że przedmiotem skargi jest decyzja z dnia [...] października 2015 r. utrzymana następnie decyzją z dnia 26 lipca 2016 r. o odmowie umorzenia administracyjnej kary pieniężnej w wysokości 5.000,-zł nałożonej decyzją [...] Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] kwietnia 2014 r. na W. G. prowadzącego działalność gospodarczą, za sprzedaż sprzętu pochodzącego od wprowadzającego sprzęt niezarejestrowany wprowadzających sprzęt prowadzonego przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska, zaś wszczęcie postępowania administracyjnego w tej sprawie nastąpiło przed 1 kwietnia 2014 r. Skoro zatem postępowanie administracyjne wszczęte było już w roku 2014, to tym bardziej skarżący powinien się liczyć z możliwością prowadzenia przyszłego postępowania sądowoadministracyjnego, a co za tym idzie, gromadzić na ten cel niezbędne środki. Rozporządzając swoim majątkiem strona powinna liczyć się bowiem z konsekwencjami swojego działania, szczególnie powinna mieć na uwadze, że w ten sposób świadomie pozbawia się środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87, LEX nr 3372). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści przepisów art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 252 § 1 powyższej ustawy wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. Tymczasem na gruncie niniejszej sprawy argumentację strony we wskazanym wyżej zakresie należy uznać za oczywiście bezzasadną, gdyż skarżący nie przedstawił wszystkich okoliczności swojej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy słusznie uznał, z oświadczeń skarżącego nie wynika, by nie było go stać na pokrycie kosztów postępowania w jakiejkolwiek części. Rodzina skarżącego posiada bowiem stałe dochody w wysokości 5.500-6.500,-zł, z których finansuje m. in. kredyt hipoteczny, którego rata wynosi ok. 1300 zł miesięcznie. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się natomiast, że zobowiązania prywatne takie jak np. rata kredytu hipotecznego nie mają pierwszeństwa przed kosztami sądowymi (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt I OZ 783/11, LEX 984400, dostępne także na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Akcentuje się również, że utrzymanie konieczne, stanowiące prawne ekonomiczne kryterium oceny istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy obejmuje, co oczywiste, wydatki związane z potrzebami mieszkaniowymi, co jednak nie oznacza, że dla zaspokojenia tych potrzeb niezbędne jest ponoszenie wydatku z tytułu spłaty rat kredytu hipotecznego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 22/11, LEX 783814, dostępne również na wskazanej wyżej stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych). W tej sytuacji należy przyjąć, że skarżący po poniesieniu wydatków niezbędnych dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (na wyżywienie, środki czystości, utrzymanie mieszkania, alimenty, leki – ok. 3500,-zł) jest w stanie sfinansować wynagrodzenie pełnomocnika oraz koszty sądowe, którymi na obecnym etapie postępowania jest jedynie stały wpis sądowy od skargi w wysokości 200,-zł. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Obowiązek dostępu do sądu nie oznacza bowiem konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy w sytuacji, w której dysponują możliwościami uiszczenia kosztów. Nie można promować sytuacji, w której podmioty będą prowadziły spory z organami państwa kosztem Skarbu Państwa. Osoba prowadząca działalność gospodarczą winna zabezpieczyć środki na ewentualne prowadzenie spraw przed sądami. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. W ocenie Sądu, skarżący posiada możliwości zarobkowe, w związku z czym powinien wykorzystać to na uiszczenie kosztów postępowania sądowego, związanych ze swym udziałem w sprawie, traktując koszty priorytetowo, z uwagi na ich publicznoprawny charakter. Całokształt przeanalizowanej sytuacji finansowej wskazuje, że wnioskodawcy nie można zaliczyć do osób ubogich, a tylko takim należy przyznawać prawo pomocy, jako umożliwienie dostępu do sądu. Wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą. Dochód wnioskodawcy jest wprawdzie obciążony koniecznością spłaty kredytu, jednakże należy zauważyć, że spłata kredytów, czy innych zobowiązań cywilnoprawnych nie może mieć pierwszeństwa przed wydatkami publicznoprawnymi do jakich należy zaliczyć koszty sądowe. Skarżący nie wykazał, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy. Ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wynika, by stan majątkowy pozwalał zaliczyć wnioskodawcę do osób rzeczywiście ubogich, których środki do życia są ograniczone. Wskazać należy, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 listopada 2014 r., sygn. akt II OZ 1238/14, dostępne na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący nie wykazał w sposób wystarczająco przekonywujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Referendarz sądowy prawidłowo odmówił skarżącemu udzielenia prawa pomocy i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem. Okoliczność wykazywania wysokich kosztów utrzymania siebie i rodziny sama w sobie nie jest odzwierciedleniem możliwości finansowych strony zwłaszcza, jeśli nieprzerwanie prowadzi ona działalność gospodarczą, uzyskując corocznie przychód. W tych okolicznościach należy wnioskować, że podane w sprawie przez wnioskodawcę informacje w zakresie rzeczywistych dochodów i możliwości płatniczych są niepełne. Sąd uznał zatem, że wnioskodawca nie wskazał okoliczności, które mogłyby świadczyć o jego szczególnie trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Podkreślić ponadto należy, że Sąd nie jest uprawniony do wystosowania do strony wezwania mającego na celu wyjaśnienie powstałych wątpliwości, gdyż zgodnie z regulacją art. 260 § 1 i § 2 powołanej ustawy, Sąd, po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, nie rozpoznaje natomiast wniosku o przyznanie prawa pomocy na nowo. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania i dlatego należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.