IV SA/Wa 2726/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi [...] na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. [...] z siedzibą w [...] zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 25 maja 2017 r., statutu Stowarzyszenia oraz nadesłanych na wezwanie uchwały walnego zebrania z dnia 11 czerwca 2014 r., określającej wysokość składek członkowskich i dodatkowego oświadczenia z dnia 30 czerwca 2017 r. wynika, że skarżący jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", które posiada osobowość prawną. Jego celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu). W myśl § 8 statutu swoje cele Stowarzyszenie realizuje poprzez: 1. prowadzenie działań na rzecz ochrony przyrody, 2. prowadzenia badań przyrodniczych, 3. popularyzację wiedzy dotyczącej przyrody, ekologii i środowiska, 4. organizację i uczestnictwo w spotkaniach, konferencjach, seminariach, kursach, szkoleniach, warsztatach, prelekcjach, wykładach, wystawach i wycieczkach przestawiających aktualny stan oraz wiedzę dotyczącą środowiska naturalnego, 5. integrację środowisk ekologiczno-przyrodniczych, 6. wspieranie procesu edukacyjnego studentów z różnych środowisk w zakresie ekologii, ochrony środowiska i przyrody, 7. występowanie z wnioskami do organów państwowych i samorządowych, 8. występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych, 9. opiniowanie planów, projektów, decyzji i uchwał organów administracji państwowej i samorządowej, 10. przeprowadzanie i przedstawianie niezależnych opracowań, studiów, badań, analiz, ekspertyz, ocen, raportów i opinii wraz ze składaniem wniosków i postulatów w sprawach z zakresu działalności statutowej, 11. prowadzenie działalności wydawniczej, 12. współpracę z instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami, fundacjami, przedsiębiorstwami, środkami masowego przekazu, administracją państwową i samorządową, 13. podejmowanie wszelkich innych dozwolonych prawem działań służących realizacji celów statutowych. Wedle powołanej uchwały wysokość podstawowej składki opłacanej w cyku miesięcznym wynosi 5 zł, natomiast składki ulgowe wynoszą 3 zł dla studentów i uczniów lub 1,50 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe odpowiednio 25 zł lub 12 zł. Uchwała przewiduje także składkę rodzinną, płatną wyłącznie w cyklu rocznym w wysokości 80 zł. Zgodnie z informacją przedstawioną w piśmie z dnia 30 czerwca 2017 r. dwadzieścia osób uiszcza składkę w wysokości 50 zł, dwie osoby uiszczają składkę rodzinną w wysokości 80 zł, dwie osoby składkę emerycką w wysokości 12 zł, a jedna osoba składkę studencką. 90 % członków regularnie wypełnia swoje zobowiązania, natomiast osoby niewpłacające składek, są usuwane z listy członków. Dodatkowo Stowarzyszenie wspierają dwaj członkowie wspierający. Pochodzący ze składek budżet Stowarzyszenie na bieżący rok wynosi 1.129 zł, natomiast w ubiegłym roku wpływy z tytułu składek wyniosły 1.465,20 zł. Strata finansowa za 2016 r. wyniosła 5.197 zł, zaś od początku działalności wynosi 36.005,93 zł. Zobowiązania Stowarzyszenia przekraczają zatem dwudziestoletni budżet. Wnioskodawca wywiódł w uzasadnieniu wniosku, że w przedmiotowej sprawie zamierza złożyć skargę kasacyjną, natomiast koszt usługi profesjonalnego pełnomocnika stanowi równowartość dwuletniego budżetu Stowarzyszenia. Skarżący wskazał też, że aktualny stan jego konta wynosi 783,50 zł, jednakże kwota ta przeznaczona jest na pokrycie zaległych zobowiązań. Stowarzyszenie powołało się także na Konwencję sporządzoną w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, wskazując, że gwarantuje ona dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zaś bariera finansowa nie powinna być przeszkodą w dostępie do wymiaru sprawiedliwości. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z § 8 pkt 8 statutu [...] z siedzibą w [...] jedną z wielu szeroko zakreślonych form realizacji jego celów jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność statutową musi się ono więc liczyć między innymi z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów wynagrodzenia pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można by mu przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, że prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Stosownie do art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r., poz. 210 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 2). Może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34). Jak wynika z oświadczeń strony oraz złożonych przez nią do akt sprawy dokumentów źródłowych zasadnicza składka członkowska, uiszczana przez dwudziestu członków Stowarzyszenia, wynosi 50 zł rocznie. Dwie osoby uiszczają składkę emerycką – 12 zł rocznie, dwie rodzinną - 80 zł rocznie, zaś jedna składkę studencką – 25 zł rocznie. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w sytuacji, gdy członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie są w stanie wygospodarować środków finansowych, niezbędnych do realizacji jego celów lub nie wyrażają woli finansowania szeroko określonej w statucie działalności Stowarzyszenia, a jednocześnie Stowarzyszenie to nie podejmuje przewidzianej przepisami powszechnie obowiązującego prawa działalności, która mogłaby przynieść dochód niezbędny do sfinansowania działalności statutowej, to przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata stanowiłoby nieuprawnione finansowanie działalności Stowarzyszenia z funduszy państwowych. Przeniesienie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo rodzi zaś ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych. To natomiast prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Założyciele Stowarzyszenia określili formy jego działalności, zakładając m.in., że będzie ono występować na prawach strony w procesach sądowych, prowadzić badania przyrodnicze, organizować spotkania, konferencje, czy seminaria, a także prowadzić działalność wydawniczą. Jego członkowie realizują założone w statucie formy aktywności, np. wszczynając postępowania przed sądami administracyjnym, co niejednokrotnie musi wiązać się z koniecznością skorzystania z usług radcy prawnego lub adwokata. W tej sytuacji określenie stawki rocznej składki członkowskiej na kwotę 50 zł (a stawek 25 zł i 12 zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i innych osób w trudnej sytuacji życiowej), zaś stawki miesięcznej na kwotę 5 zł (a stawek 3 zł i 1,50 zł dla studentów i uczniów oraz emerytów, rencistów, bezrobotnych i innych osób w trudnej sytuacji życiowej) wyklucza uwzględnienie przedmiotowego wniosku. Władze Stowarzyszenia określiły bowiem wysokość składki członkowskiej na poziomie nieadekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form jego działalności, nie zabezpieczając jednocześnie środków na tę działalność przy wykorzystaniu innych, dozwolonych prawem form pomnażania majątku. Powyższe twierdzenie znajduje jednoznaczne potwierdzenia w udzielonych przez stronę informacjach o wielkości wpływów i wydatków Stowarzyszenia. Jak wynika z pisma z dnia 30 czerwca 2017 r., w 2016 r. wydatki wyniosły 7.081,56 zł przy wpływach ze składek w wysokości 1.465,20 zł. Mimo, że w ubiegłym roku obciążania budżetu Stowarzyszenia przekroczyły dochody o 5.616,36 zł, a podobna sytuacja – jak wynika z informacji udzielnych przez wnioskodawcę – ma miejsce od dłuższego czasu, to wysokość składek członkowskich pozostaje niezmieniona od przynajmniej trzech lat. Może oczywiście zdarzyć się, że w określonym momencie Stowarzyszeniu zabraknie środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie musi jednak liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Wbrew przekonaniu skarżącego, obowiązku uwzględnienia przedmiotowego wniosku nie można też wywieść z przepisów Konwencji sporządzonej w Aarhus dnia 25 czerwca 1998 r. o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706). W art. 9 ust. 5 nie przewiduje ona generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a wyłącznie zobowiązuje strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 czerwca 2005 r. sygn. akt II OZ 503/05. LEX nr 302259). Mechanizmem takim bez wątpienia jest instytucja przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która w przypadku ubiegania się ustanowienia radcy prawnego lub adwokata wymaga jednak od jednostek organizacyjnych takich, jak skarżące Stowarzyszenie, wykazania, że nie mają one dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przyznanie stronie prawa do nieodpłatnego korzystania z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika w sytuacji, kiedy nie wykorzystuje ona wszelkich przewidzianych ustawą możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.