IV SA/Wa 2852/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. znak: [...] w przedmiocie zezwolenia na usunięcie drzew postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. (dalej również Stowarzyszenie) zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 8 grudnia 2015 r. oraz regulaminu Stowarzyszenia i nadesłanego na wezwanie oświadczenia z dnia 14 stycznia 2016 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku, nie ma rachunku bankowego i działa pro bono. Członkowie Stowarzyszenia nie ustalili obowiązkowej składki członkowskiej, a środki finansowe niezbędne do realizacji celów regulaminowych pochodzą z dobrowolnych datków. Środki te mają pozwolić na funkcjonowanie Stowarzyszenia, tj. w szczególności na poniesienie kosztów druku pisemnych wystąpień i ich przesyłanie za pośrednictwem poczty. Celem działania stowarzyszenia (pkt 9 regulaminu) jest ochrona środowiska naturalnego, ochrona terenów zieleni, drzewostanów, a także siedlisk płazów, ptaków i ssaków, jak również ochrona zbiorników wodnych, starorzeczy oraz krajobrazu. Stowarzyszenie realizuje swój cel (pkt 10 regulaminu) poprzez: 1. podejmowanie działań na rzecz ochrony środowiska naturalnego – fauny oraz flory, na podstawie przepisów obowiązującego prawa; 2. podejmowanie działań i inicjatyw obywatelskich w zakresie ustanawiania przepisów prawa z zakresu ochrony środowiska i ochrony przyrody; 3. podejmowanie przewidzianych prawem działań interwencyjnych w przypadku naruszenia przepisów ochrony środowiska i ochrony przyrody; 4. włączanie się do prac organów administracji państwowej, administracji samorządowej oraz instytucji opiniodawczych i kontrolnych związanych z ochroną środowiska; 5. występowanie na prawach strony jako reprezentanta interesu (faktycznego oraz prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych; 6. wnoszenie uwag do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego w procedurze ich uchwalania; 7. zaskarżanie planów zagospodarowania przestrzennego w formie przewidzianej prawem, w przypadku naruszenia interesu prawnego członków zrzeszonych lub interesu prawnego obywateli lub społeczności, którzy upoważnią Stowarzyszenie do działania w ich imieniu, w sprawach dotyczących naruszenia przepisów ochrony środowiska. Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować działalność regulaminową poprzez opisane wyżej formy aktywności, w szczególności w zakresie udziału w postępowaniach administracyjnych i sądowych, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów tej działalności, także kosztów udziału w postępowaniach sądowoadministracyjnych, w których dokonywana jest kontrola decyzji wydawanych przez organy administracji. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów procesu, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Z kolei, realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez ustalenie wysokości składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. W regulaminie stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. nie określono sposobu finansowania działalności regulaminowej w postaci składek członkowskich, a z oświadczenia skarżącego z dnia 14 stycznia 2016 r. wynika, że Stowarzyszenie nie pobiera obowiązkowych składek. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej i określenie jej na odpowiednio wysokim poziomie), zapewnił źródła finansowania swojej działalności. Możliwe jest również przekształcenie stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem, argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie zapewniając źródeł finansowania szeroko określonej działalności regulaminowej, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 i z dnia 12 stycznia 2009 r. sygn. akt 1364/08. Niepublikowane). Wobec powyższego wniosek stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.