IV SA/Wa 3062/16

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi A. P. na postanowienie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] października 2016 r. znak: [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności postanawia: 1. umorzyć postępowanie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. A. P. w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 10 marca 2017 r., uzupełnionym pismem z dnia 15 maja 2017 r., zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że nie osiąga dochodu i oczekuje na operację. Wskazała, że nie ma jakichkolwiek nieruchomości, zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. W rubryce nr 6 formularza wniosku (stan rodzinny) wpisała, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jednocześnie jednak, jako osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym, wymieniła małoletnią córkę (J. P.) oraz męża (G. P.), zaznaczając, że pozostaje z nim w separacji faktycznej. W uzasadnieniu wniosku podała ponadto, że jej dochód w 2016 r. wyniósł 5.981 zł. Dołączyła do wniosku kopię zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] o dochodzie członka rodziny, zgodnie z którym A. P. w roku podatkowym 2016 osiągnęła dochód w wysokości 5.981,00 zł. Ponieważ oświadczenie z dnia 10 marca 2017 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych A. P., w piśmie z dnia 10 kwietnia 2017 r., w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 28 marca 2017 r., wezwano skarżącą, działająca przez pełnomocnika (matkę – H. C.) do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających stan rodzinny, majątkowy i dochody, to jest: a) wyciągów z wszelkich posiadanych przez A. P. rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; b) zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej A. P. wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej; c) oświadczenia precyzującego dane podane w rubryce nr 6 formularza wniosku - stan rodzinny [należało wyjaśnić: - z kim A. P. obecnie mieszka i gospodaruje, w szczególności, czy jest to jej matka (H. C.) i córka (J. P.), a także kto ponosi koszty utrzymania gospodarstwa domowego, takie, jak opłaty za eksploatację mieszkania, koszty wyżywienia, czy ubrania; - gdzie mieszka obecnie mąż A. P. (G. P.), czy któreś z małżonków zażądało orzeczenia separacji lub rozwodu przez sąd, czy toczy się lub toczyło postępowanie w sprawie orzeczenia separacji lub rozwodu, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób mąż (G. P.) partycypuje w kosztach utrzymania skarżącej oraz jej córki]; d) oświadczenia o źródłach utrzymania A. P. w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz o wysokości tych źródeł utrzymania [w szczególności należało wyjaśnić: - skąd skarżąca czerpie środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, na przykład na zakup żywności i ubrania; - czy skarżąca otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej lub inne świadczenia; - czy skarżąca korzysta z pomocy finansowej lub rzeczowej rodziny lub znajomych]. W odpowiedzi, w piśmie z dnia 15 maja 2017 r., A. P. wniosła o doręczenie zarządzenia z dnia 28 marca 2017 r. "z uzasadnieniem i wzorcem kontroli". Wskazała dalej, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata ze względu na fakt, że H. C. otrzymała zaświadczenie od lekarza zwalniające od stawiennictwa przed sądem do dnia 30 czerwca 2017 r. oraz ze względu na fakt, że skarżąca w czerwcu 2017 r. będzie przyjęta do szpitala. Wnioskodawczyni podała też, że ZUS od dwóch lat prowadzi postępowanie w sprawie renty z tytułu niezdolności do pracy. Oświadczyła, że samodzielnie powadzi gospodarstwo domowe i ponownie wykazała dochód za 2016 r. w wysokości 5.981 zł. Do pisma z dnia 15 maja 2017 r. skarżąca dołączyła: 1) kopię informacji poradni rehabilitacyjnej z dnia 2 maja 2017 r., z której m.in. wynika, że została ona zakwalifikowana do leczenia operacyjnego choroby kręgosłupa, a termin przyjęcia do szpitala ustalono na 19 czerwca 2017 r.; 2) kopie pisma A. P. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2017 r. dotyczącego postępowania w sprawie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy oraz 3) wzmiankowanego już zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] lutego 2017 r. Ponadto, przy piśmie z dnia 17 maja 2017 r., skarżąca złożyła do akt sprawy kopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 17 maja 2017 r. o niemożności stawienia się przez A. P. w dniu 17 maja 2017 r. w Sądzie Rejonowym [...] z powodu choroby. Przy piśmie z dnia 11 października 2017 r. nadesłała natomiast kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] października 2017 r. zaliczającego A. P. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Mając powyższe na uwadze, należało zaważyć, co następuje. Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku o zwolnienie od kosztów sadowych, należy wskazać, że zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych. Do wskazanej kategorii zalicza się sprawa ze skargi na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie wdania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 listopada 2017 r. sygn. akt I OZ 1538/17 na kartach 49-51 akt sprawy). W tej sytuacji, na podstawie art. 249a w zw. z art. 239 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało umorzyć postępowanie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Odnosząc się natomiast do wniosku w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, należy wskazać, że zgodnie z art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Stosownie natomiast do treści art. 252 § 1 ppsa osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 ppsa stanowi, iż jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Mając na względzie treść powołanych przepisów, w pierwszej kolejności należy podkreślić, że podstawą orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy może być wyłącznie ocena rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa, przy czym z art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. W przedmiotowej sprawie powyższy warunek dopuszczalności przyznania prawa pomocy nie został spełniony. Oświadczenie skarżącej z dnia 10 marca 2017 r. nie pozwalało na ustalenie jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Skarżąca oświadczyła, że nie osiąga żądnego dochodu. Ponadto, chociaż stwierdziła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, to w rubryce formularza wniosku (nr 6), przeznaczonej na oświadczenie o stanie rodzinnym, wymieniła małoletnią córkę oraz męża, z którym – jak podała – pozostaje w faktycznej separacji. Nie wiadomo zatem, w jaki sposób A. P. pokrywa koszty koniecznego utrzymania, jak chociażby wydatki na mieszkanie, wyżywienie, czy ubranie. Brak też informacji o tym, kto ponosi koszty utrzymania małoletniej córki skarżącej, w szczególności zaś, czy partycypuje w nich mąż wnioskodawczyni. Wyjaśnieniu odpisanych wyżej wątpliwości służyło wezwanie z dnia 20 kwietnia 2017 r. W celu ustalenia rzeczywistej wielkości wpływów do budżetu domowego skarżącej, a także relacji tej wielkości do wysokości koniecznych wydatków, stronę zobowiązano do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych. Dla wyjaśnienia rozbieżności w oświadczeniu o stanie rodzinnym zobowiązano zaś do nadesłania zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wydanego przez pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania z zakresu pomocy społecznej. Ponadto wnioskodawczynię wezwano do złożenia oświadczenia precyzującego dane dotyczące sytuacji rodzinnej, podane w rubryce nr 6 formularza wniosku. Zaświadczenie wydane przez pracownika gminy realizującej zadania z zakresu pomocy społecznej miało również na celu ustalenie, w jaki sposób skarżąca pokrywa koszty koniecznego utrzymania, w szczególności zaś, czy utrzymuje świadczenia socjalne. Dla ustalenia źródeł utrzymania A. P. zobowiązano ją też do nadesłania oświadczenia, czy otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej, bądź pomoc finansową lub rzeczową od rodziny. Poza zawartą w piśmie z dnia 15 maja 2017 r. lakoniczną informacją, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jak dotąd nie udzieliła ona odpowiedzi na wezwanie z dnia 20 kwietnia 2017 r. Nadal więc nie wiadomo, jaka jest rzeczywista sytuacja rodzinna A. P., ani w jaki sposób pokrywa ona koszty koniecznego utrzymania. Podane przez stronę informacje są zatem niewystarczające do ustalenia jej możliwości płatniczych, co wyklucza uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedstawiane przez stronę dokumenty, dotyczące stanu zdrowia, nie stanowią zaś usprawiedliwienia niewykonania obowiązków nałożonych w wezwaniu z dnia 20 kwietnia 2017 r. Należy wszakże zauważyć, że wezwaniem objęto dwa oświadczenia (dotyczące sytuacji rodzinnej oraz źródeł utrzymania), natomiast zobowiązując do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych, zaznaczono, że wystarczające będą wydruki komputerowe zawierające zestawienie operacji i saldo rachunków. Uzyskanie zaświadczenia wydanego przez pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania z zakresu pomocy społecznej także nie powinno wiązać się dla strony z nadmiernymi trudnościami, zwłaszcza, gdy z akt sprawy wynika, że działa w sprawie przez pełnomocnika (matkę), a co więcej, była w stanie samodzielnie stawić się w siedzibie Sądu w celu przejrzenia akt sprawy. Wskazany w informacji poradni rehabilitacyjnej termin przyjęcia A. P. do szpitala był zaś ustalony na 19 czerwca 2017 r., zatem już po upływie terminu wyznaczonego na wykonanie wezwania z dnia 20 kwietnia 2017 r. Chociaż od doręczenia rzeczonego wezwania upłynęło już ponad osiem miesięcy, wnioskodawczyni nie podjęła chociażby próby wyjaśnienia wątpliwości, co do swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Mając na względzie, że skarżąca w piśmie z dnia 15 maja 2017 r. zażądała doręczenia zarządzenia z dnia 28 marca 2017 r. "z uzasadnieniem i wzorcem kontroli", należy przypomnieć, że wezwanie z dnia 20 kwietnia 2017 r. - wystosowane w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 28 marca 2017 r. - doręczono pełnomocnikowi skarżącej w dniu 11 maja 2017 r. W wezwaniu tym zawarto m.in. pouczenie o treści powołanych wyżej art. 246 § 1, art. 252 § 1 i art. 255 ppsa. Zarządzenie referendarza sądowego, wydawane na podstawie powołanego wyżej art. 255 ppsa, służy ustaleniu rzeczywistych możliwości płatniczych strony postępowania ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Nie podlega ono zaskarżeniu, ani nie sporządza się do niego uzasadnienia, zaś zgodnie z treścią art. 255 ppsa storna jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego. Rozstrzygając o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, sąd (referendarz sądowy) dokonuje oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Weryfikuje przy tym, czy przedstawione przez osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy oświadczenia są pełne, rzetelne i wiarygodne. W związku z tym to sąd (referendarz sądowy), a nie wnioskodawca, decyduje o tym, jakie dokumenty są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. To na stronie postępowania ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji więc, gdy wnioskodawca uchyla się od złożenia dokumentów niezbędnych do ustalenia jej sytuacji materialnej, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Gdy zatem tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji finansowej wnioskodawczyni jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, A. P., nie wykonując wezwania z dnia 20 kwietnia 2017 r., w istocie tej współpracy zaniechała. Odmowa przyznania prawa pomocy niniejszym postanowieniem nie oznacza więc, że ustalono, iż wykazane przez skarżącą stan rodzinny, majątkowy i możliwości płatnicze pozwalają na pokrycie kosztów ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. Odmowa przyznania prawa pomocy podyktowana jest w tym przypadku niewykonaniem nałożonego na stronę obowiązku uzupełnienia oświadczenia z dnia 10 marca 2017 r., co spowodowało, że nie da się ustalić, jaka jest jej rzeczywista sytuacja rodzinna i materialna. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, postanowiono jak w punkcie drugim.