IV SA/Wa 347/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. W. i M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. W. i M. W. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] grudnia 2011 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. D. W. i M. W., działając w imieniu własnym oraz J. W. i M. W., w piśmie z dnia 25 stycznia 2012 r. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] grudnia 2011 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 347/12 zwolnił D. W. i M. W. od kosztów sądowych w całości. Postanowienie to jest prawomocne. Skarga J. W. i M. W. została odrzucona postanowieniem Sądu z dnia 4 marca 2013 r. z powodu nieuiszczenia wpisu pomimo wezwania. Orzeczenie jest prawomocne. Z kolei wyrokiem z dnia 3 lutego 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D. W. i M. W. Skarżący wnieśli o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Odpis orzeczenia z uzasadnieniem doręczono im w dniu 25 marca 2014 r. W dniu 24 kwietnia 2014 r. skarżący wystąpili z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Wniosek uzupełnili w dniu 30 maja 2014 r., składając go na urzędowym formularzu. W rubryce nr 4 formularza wniosku wskazali, że żądają zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach D. i M. W. podali, że prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe, a jedyne źródła ich utrzymania stanowią emerytury. Skarżący nie podali wysokości świadczeń. Poza tym oświadczyli, że jedyny ich majątek stanowi współwłasność działek o numerach ewidencyjnych [...] i [...] o powierzchni 2.488 m2. Wskazali też, że z wiekiem ich zdrowie wymaga coraz większych nakładów, a emerytury nie starczają na leki i opiekę, nie mówiąc już o opłatach sądowych. Ponieważ oświadczenie D. i M. W. było niewystarczające do oceny ich rzeczywistych możliwości płatniczych oraz budziło wątpliwości, pismem z dnia 11 czerwca 2014 r. wezwano ich do złożenia w terminie 14 dni dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń potwierdzających ich stan rodzinny i dochody, to jest: a) do nadesłania wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; b) do nadesłania dokumentów potwierdzających wysokość aktualnie otrzymywanych przez skarżących świadczeń emerytalnych; c) do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej; d) do złożenia dodatkowego oświadczenia wyjaśniającego, gdzie skarżący obecnie mieszkają i jaki tytuł prawny mają do zajmowanego lokalu oraz jaką powierzchnię ma ten lokal; e) do wskazania oraz udokumentowania (poprzez nadesłanie rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) aktualnych wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, w którym skarżący mieszkają (np. opłat za energię elektryczną, gaz, wodę); f) do wskazania oraz udokumentowania (poprzez nadesłanie rachunków, dowodów wpłat, potwierdzeń przelewów) innych niż związane z utrzymaniem mieszkania stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym skarżących z podaniem źródeł tych wydatków oraz ich miesięcznej wysokości. W odpowiedzi wnioskodawcy złożyli do akt sprawy pismo z dnia 8 lipca 2014 r. oraz kopie pocztowych przekazów pieniężnych emerytur, z których wynika, że świadczenie D. W. wynosi 1.262,50 zł netto miesięcznie, a świadczenie M. W. 1.518,55 zł netto miesięcznie. We wskazanym piśmie oświadczyli, że: a) nie mają założonych kont bankowych i nie mają wyciągów; b) nie mają żadnego zaświadczenia Burmistrza Gminy o stanie zdrowia; c) mieszkają w lokalu o powierzchni 57 m2 w N., w którym nie mają zimnej wody i ogrzewania, a umowa, na podstawie której w nim mieszkają, została wypowiedziana i złożono wniosek o eksmisję; d) za energię elektryczną płacą 200-300 zł w zależności od miesiąca, z wody nie korzystają, a za gaz z butli płacą 60 zł miesięcznie; e) nikt nie prowadzi z nimi gospodarstwa domowego; f) nie korzystają z opieki społecznej, ani nie pobierają żadnych zasiłków. Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ppsa). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ppsa). Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 ppsa prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje także postępowanie egzekucyjne (art. 243 § 2 ppsa). Mając powyższe na uwadze, w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że postanowieniem dnia 1 sierpnia 2012 r. D. W. i M. W. przyznano już prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Skarżący nie mają zatem obowiązku uiszczania kosztów sądowych w sprawie ze skargi na powołane na wstępie postanowienie Głównego Geodety Kraju. Należy podkreślić, że przyznane zwolnienie jest skuteczne zarówno przed sądem pierwszej instancji - wojewódzkim sądem administracyjnym - jak i przed sądem drugiej instancji - Naczelnym Sądem Administracyjnym. W sytuacji wcześniejszego zwolnienia od kosztów sądowych na mocy prawomocnego orzeczenia Sądu, skarżący nie są zobowiązani do ponownego ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, jeżeli mają zamiar dokonać w postępowaniu czynności podlegającej opłacie. W konsekwencji złożony przez D. i M. W. wniosek w z zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie mógł być uwzględniony. Odrębnie natomiast należało rozpoznać wniosek w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Ponieważ wniosek ten został złożony po uprzednim zwolnieniu skarżących od kosztów sądowych, to w świetle powołanego wyżej art. 245 § 2 ppsa, podlega on rozpoznaniu w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa wynika, że instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Treść wskazanego przepisu nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa, a ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To zatem strona postępowania ubiegająca się o przyznanie pomocy Państwa w poniesieniu kosztów postępowania przed sądem zobowiązana jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Co istotne, jeżeli strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do D. i M. W. wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r. Złożone przez nich oświadczenie z dnia 30 maja 2014 r. jest bowiem niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawców oraz budzi wątpliwości. Skarżący tylko częściowo wykonali rzeczone wezwanie. Wykazali wprawdzie wysokość dochodu z emerytur, nadsyłając kopie pocztowych przekazów pieniężnych tych świadczeń, nie nadesłali jednakże zaświadczenia o sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, ani nie udokumentowali w jakikolwiek sposób zarówno wysokości kosztów ponoszonych w związku z zabezpieczeniem potrzeb mieszkaniowych, jak i wysokości innych niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym. Oboje skarżący uzyskują regularny dochód ze świadczeń emerytalnych. W tej sytuacji precyzyjne określenie relacji wysokości tego dochodu do wielkości niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego było nieodzowne dla ustalenia, czy nie są oni w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Określeniu owej relacji służyło wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r. w zakresie obejmującym udokumentowanie wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego (np. opłat za energię elektryczną, czy gaz) oraz innych niezbędnych wydatków. Z kolei wezwanie do nadesłania zaświadczenia o sytuacji rodzinnej służyło weryfikacji wiarygodności oświadczenia skarżących o sytuacji rodzinnej, które budzi wątpliwości chociażby w kontekście podania tego samego adresu zamieszkania zarówno przez D. i M. W., jak i przez ich dzieci - J. i M. W. (zob. np. k. 2, k. 19, k. 20, k. 179 akt sądowych). Należy przy tym podkreślić, że jeżeli skarżący nie dysponowali aktualnym zaświadczeniem o sytuacji rodzinnej, to powinni byli wystąpić o nie do właściwej do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Ewentualną potrzebę zwrócenia się o takie zaświadczenia uwzględniono w wezwaniu z dnia 11 czerwca 2014 r., wyznaczając na jego wykonanie termin 14 dni. Chociaż w świetle art. 246 § 1 ppsa strona postępowania nie jest zobowiązana do udowodnienia okoliczności istotnych dla orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy, to jednak wykazanie tych okoliczności musi przybrać formę wiarygodnego oświadczenia, a w razie wątpliwości, co do tej wiarygodności, oświadczenie to musi zostać poparte stosownymi dokumentami źródłowymi. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji rodzinnej i wydatkach gospodarstwa domowego wnioskujących o przyznanie prawa pomocy, budzi wątpliwości, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych oświadczeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawców z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, D. i M. W., udzielając odpowiedzi na wezwanie z dnia 11 czerwca 2014 r., tylko w częściowo wywiązali się z tego obowiązku. Należy przypomnieć, że z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy potraktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 ppsa (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane). Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, orzeczono jak w postanowieniu.