IV SA/Wa 356/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2012 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 4 marca 2013 r., regulaminu Stowarzyszenia [...] oraz oświadczenia skarżącego z dnia 12 marca 2013 r. wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Aktualnie Stowarzyszenie liczy trzynastu członków. Weryfikacja liczby członków nastąpić ma na spotkaniu w maju bieżącego roku. Składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie opłaca dziesięć osób. Weryfikacja wysokości składki planowana jest na spotkaniu w maju bieżącego roku, jednakże analiza wydatków za rok 2012 r. wskazuje, że przeciętnie każdy z członków na opłaty sądowe wyłożył 25-30 zł. Stowarzyszenie korzysta wyłącznie ze środków finansowych swoich członków, corocznie coraz większych. W bieżącym roku uiściło już opłaty sądowe w łącznej wysokości 1.000 zł. Próba zwiększenia liczby członków nie przyniosła powodzenia, zaś przeprowadzone analizy wykazały, że przekształcenie stowarzyszenia w tzw. stowarzyszenie statutowe zwiększyłoby koszty prowadzonej działalności. W ocenie skarżącego, kłopoty finansowe, z którymi się spotyka, wynikają z wysokości opłaty sądowych. Jego zdaniem, rodzaj i długotrwałość prowadzonej działalności przemawiają za uwzględnieniem przedmiotowego wniosku. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z punktem 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [...] działa ono m.in. poprzez występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Chcąc realizować działalność musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby więc dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Argumentacja przedstawiona przez skarżącego wskazuje tymczasem, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, w istocie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Należy zauważyć, że storna wskazuje, że weryfikacja wysokości składki członkowskiej planowana jest na maj bieżącego roku. Tymczasem z urzędu wiadome jest (zob. np. oświadczenia i dokumenty źródłowe złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 171/09), że składka w wysokości 10 zł miesięcznie obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem prawie cztery lata temu. Z kolei twierdząc, że przekształcenie w stowarzyszenie "rejestrowe" jest niecelowe, ponieważ spowoduje to zwiększenie kosztów prowadzenia działalności, strona pomija znacznie szersze możliwości prawne pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Argumentacja dotycząca braku możliwości, czy też bezcelowości podjęcia kroków mających na celu poprawę możliwości płatniczych, nie znajduje zatem oparcia w rzeczywiście podejmowanych przez stronę działaniach, ani w przepisach powszechnie obowiązującego prawa. Nie może więc zostać uznana za wiarygodną. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Z pewnością orzeczenia pozytywnego dla strony nie może uzasadnić fakt poniesienia w bieżącym roku wydatków w kwocie 1.000 zł na koszty postępowań z udziałem skarżącego, ani przekonanie wnioskodawcy o nadmiernej wysokości żądanych od niego opłat sądowych. Podczas rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy przedmiotem oceny nie jest bowiem prawidłowość określenia wysokości opłat sądowych, lecz ustalenie, czy zaistniały, wyczerpująco określone w art. 246 § 1 i § 2 ppsa, przesłanki przyznania prawa pomocy. Z tego samego powodu na ocenę przedmiotowego wniosku nie miały wpływu rodzaj i długotrwałość prowadzonej przez skarżącego działalności. Skarżący nie wykorzystuje wszelkich, dopuszczonych prawem możliwości, w celu pozyskania środków finansowych na pokrycie kosztów swojej działalności, a brak jest jakichkolwiek podstaw, by podczas oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy, traktować stowarzyszenie w uprzywilejowany sposób w stosunku do innych jednostek organizacyjnych, czy też osób prawnych, którym prawo to może być przyznane w oparciu o art. 246 § 2 ppsa. Mając powyższe na względnie, wniosek Stowarzyszenia [...] o zwolnienie od kosztów sądowych uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.