IV SA/Wa 410/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia Ekologicznego [...] z siedzibą w T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi Stowarzyszenia Ekologicznego [...] z siedzibą w T. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2008 r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie Ekologiczne [...] z siedzibą w T. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 27 marca 2009 r. oraz dołączonych do akt sprawy, potwierdzonych za zgodność z oryginałem kopii: zaświadczenia Starosty S. z dnia 28 lutego 2008 r. i regulaminu skarżącego Stowarzyszenia wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. Działa na rzecz ochrony środowiska, w tym na rzecz ochrony zdrowia i życia mieszkańców powiatu [...]. Jego celem jest szeroko pojęta działalność na rzecz ludności i środowiska, rozumianego jako wszelkie elementy przyrodnicze i środowiskowe (§ 4 regulaminu). Cele regulaminowe realizuje m.in. poprzez kierowanie uwag, wniosków, opinii i skarg do władz samorządowych i administracyjnych oraz pozwów sądowych w zakresie naruszeń prawa o ochronie środowiska i zdrowia (§ 5 pkt 3 regulaminu). Zgonie z § 18 regulaminu działalność finansowa Stowarzyszenia jest prowadzona w oparciu o składki członkowskie, których wysokość i termin uiszczania ustala Walne Zebranie Stowarzyszenia. Na wezwanie referendarza sądowego przedstawiciele reprezentujący skarżące Stowarzyszenie złożyli do akt sprawy oświadczenie z dnia 22 kwietnia 2009 r., z którego wynika, że: – Stowarzyszenie liczy dwudziestu jeden członków, – członkowie Stowarzyszenia nie uiszczają składek członkowskich ani w skali miesiąca, ani w skali roku. Należy też zauważyć, że w uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, iż w jego ocenie, w kontekście działalności Stowarzyszenie [...] na rzecz ochrony środowiska, życia i zdrowia ludzi, obciążanie go obowiązkiem ponoszenia opłat sądowych jest społecznie nieuzasadnione. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie, bądź regulaminie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa/regulaminowa. Jak wskazano powyżej, zgodnie z § 5 pkt 3 regulaminu Stowarzyszenia Ekologicznego [...] z siedzibą w T. realizuję ono swoje cele m.in. poprzez kierowanie uwag, wniosków, opinii i skarg do władz samorządowych i administracyjnych oraz pozwów sądowych w zakresie naruszeń prawa o ochronie środowiska i zdrowia. Bez wątpienia, chcąc realizować zamierzoną działalność, skarżące Stowarzyszenie musi się liczyć z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego - także kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi, których właściwość obejmuje m.in. kontrolę wydawanych przez organy administracji publicznej aktów (decyzji administracyjnych, postanowień) z zakresu ochrony środowiska. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania można przyznać mu prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa) lub, gdy wykazałoby, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ppsa), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, iż prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (inna jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), w związku z czym, stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 powołanej ustawy). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Z kolei realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie stowarzyszenia powinni - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy też zwiększenie wysokości składek członkowskich. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia Ekologicznego [...] w stowarzyszenie "statutowe", które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Tymczasem okoliczności ustalone w toku rozpoznawania przedmiotowego wniosku wskazują, że skarżący odstępując od przewidzianego ustawowo i regulaminowo sposobu finansowania swojej działalności poprzez uiszczanie składek członkowskich (oświadczenie z dnia 22 kwietnia 2009 r.), w istocie dąży do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, czy też ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego z urzędu rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06. Niepublikowane). Odnosząc się do podnoszonej w uzasadnieniu przedmiotowego wniosku kwestii braku społecznego uzasadnienie dla obciążania skarżącego Stowarzyszenia opłatami sądowymi należy jedynie zauważyć, że okoliczność ta nie stanowi przesłanki, która mogłaby być brana pod uwagę w toku rozpoznawania przedmiotowego wniosku, ponieważ warunki dopuszczalności przyznania prawa pomocy osobom prawnym oraz jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej wyczerpująco określono w powołanym art. 246 § 2 ppsa. Przedmiotem oceny nie jest tu społeczne uzasadnienie (czy też jego brak) nałożenia na strony postępowania sądowadministracyjnego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, wniosek Stowarzyszenia Ekologicznego [...] z siedzibą w T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata uznano za niezasadny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.